Hermeneutyczne użycie logiki, część 10

utworzone przez | paź 23, 2026 | Teologia biblijna

 

Definicje

2 Tym. 2:15 Przynaglaj się, abyś stanął przed Bogiem jako wypróbowany pracownik, który nie ma się czego wstydzić i który dobrze rozkłada słowo prawdy.

Przechodzimy definicji. Musimy zauważyć, że obecność ekwiwokacji, czyli wielu znaczeń słów, pokazuje konieczność jasnych i precyzyjnych definicji, zwłaszcza w teologii.

Jednak niektórzy współcześni teolodzy twierdzą, że tak nie jest i że uprawiając teologię, nie potrzebujemy jasnych i precyzyjnych definicji. Pisze on o terminach technicznych, których używa w jednej ze swoich książek. Z pewnością, jeśli używa się terminów technicznych, powinny one mieć ścisłą i precyzyjną definicję, ale ów teolog twierdzi, że mają one sporo niejasności i nieprecyzyjności, że jego definicje należy czytać „życzliwie” i nie domagać się od nich precyzji. Zaprzecza on konieczności jasnego definiowania terminów.

Jest to stanowisko, które otwiera teologii drzwi do dowolności i zamętu – bo tam, gdzie terminy nie mają ustalonego znaczenia, nie da się ani niczego udowodnić, ani niczego odeprzeć.

Wiele znaczeń słów

Jan 1:10 Był na świecie, a świat został przez niego stworzony, ale świat go nie poznał.

Oczywiście, tak jak słowo „świat”, które w jednym zdaniu raz odnosi się do Palestyny, raz do wszechświata a raz do zarządców Izraela, tak każde słowo, które sprawdzimy w słowniku – czy to „zamek”, „klucz”, „zamek”, czy jakiekolwiek inne – może mieć kilka różnych znaczeń.

Weźmy polskie słowo „zamek”. Może ono oznaczać budowlę obronną, w której mieszkali dawni władcy. Może też oznaczać mechanizm służący do zamykania drzwi, a także zapięcie w ubraniu, na przykład zamek błyskawiczny. Są to zupełnie różne znaczenia tego samego słowa. Jeśli więc w słowniku znajdziemy kilka definicji słowa „zamek”, nie należy sądzić, że logika domaga się, aby słowo to było używane tylko w jednym znaczeniu. W języku potocznym używamy słów w wielu znaczeniach.

Logika i jej reguły domagają się natomiast tego, aby w obrębie jednego argumentu dane słowo było używane konsekwentnie w tym samym sensie. Jeśli w przesłance użyjemy słowa „zamek” w znaczeniu budowli obronnej, nie możemy we wniosku użyć go w znaczeniu mechanizmu zamykającego drzwi. Słowo musi zachowywać to samo znaczenie w całym argumencie, od początku do końca. Każda nieuzasadniona zmiana znaczenia terminu w toku rozumowania jest ekwiwokacją, czyli błędem wieloznaczności. Jest to bardzo ważne – terminy i ich definicje muszą być stosowane konsekwentnie.
.

Reguła Pascala

Blaise Pascal, chrześcijański myśliciel francuski, o którym wspomina Clark, sformułował zasadę, że jeśli mamy jakiekolwiek wątpliwości co do definicji, należy w myśli podstawić definicję w miejsce definiowanego terminu i posługiwać się nią [1]. Jest to bardzo dobra reguła, zwłaszcza gdy czytamy tekst z jakiejkolwiek dziedziny i natrafiamy na nieznane słowo. Należy sprawdzić je w słowniku, a następnie podczas lektury podstawić jego znaczenie w samym tekście.

Bardzo pomoże to w zrozumieniu tego, co czytamy, i z pewnością pomoże w formułowaniu argumentów logicznych. Np. słowo  „języki” odnoszące się do daru języków należy rozumieć tak, jak są one zdefiniowane w pierwszym przypadku ich użycia: jako zagraniczne języki narodów.

Dzieje 2:6-8 6. A kiedy powstał ten szum, zeszło się mnóstwo ludzi i zdumieli się, bo każdy z nich słyszał ich mówiących w jego własnym języku. 7. I pytali się nawzajem zdziwieni i pełni zdumienia: Czy ci wszyscy, którzy mówią, nie są Galilejczykami? 8. Jak to jest, że każdy z nas słyszy swój własny język ojczysty?

Dlatego czytając 14 rozdział Listu do Koryntian nie zmieniamy znaczenia daru na „niemożliwe do zrozumienia języki” czy też „bełkot”. To ciągle ten sam dar

1 Kor. 14:2 Ten bowiem, kto mówi zagranicznym językiem, nie mówi ludziom, ale Bogu, bo nikt go nie słyszy. On zaś w duchu mówi tajemnice.

1 Kor. 14:14 Jeśli bowiem modlę się zagranicznym językiem, mój duch się modli, ale moje zrozumienie jest bezowocne (nie przynosi korzyści innym)

Zmiana znaczenia „języków” jest błędem ekwiwokacji nagminnie czynionym przez herezję zielonoświątkowego.
.

Definicja konotacyjna i denotacyjna

Możemy rozróżnić dwa rodzaje definicji: konotacyjną i denotacyjną. Definicja konotacyjna podaje zespół reguł lub warunków, definicja denotacyjna wylicza przykłady. Weźmy wyrażenie „mieszkaniec Warszawy”.

Definicja konotacyjna brzmiałaby: „mieszkaniec Warszawy to osoba, która żyje w Vancouver – w określonych granicach – od roku”.

Definicją denotacyjną byłaby natomiast lista wszystkich ich nazwisk; być może książka telefoniczna byłaby denotacyjną definicją wyrażenia „mieszkaniec Warszawy”.

Definicja konotacyjna podaje pewne kwalifikacje lub reguły – na przykład osoba mieszkająca w określonych granicach geograficznych. Bardzo ważne jest, aby pamiętać o tym rozróżnieniu. 

Clark zauważa, że można by powiedzieć, iż samo słowo „definicja” jest wieloznaczne, ponieważ istnieją co najmniej dwa sposoby rozumienia definicji: jako konotacyjnej albo denotacyjnej. Omówienie tego zagadnienia rozpoczyna się na stronie 22 podręcznika [2].

Przykładowo „dzieci Boże” możemy zdefiniować

a) konotacyjnie jako wszystkich wybranych przez Boga

Rzym. 9:8 To znaczy, że nie dzieci ciała są dziećmi Bożymi, lecz dzieci obietnicy są uznane za potomstwo.

b) denotacyjnie, dzieci Boże są wyliczone np. w Liście do Hebrajczyków

Hebr. 11:4-5 4. Przez wiarę Abel złożył Bogu ofiarę lepszą niż Kain, dzięki czemu otrzymał świadectwo, że jest sprawiedliwy, bo Bóg zaświadczył o jego darach. Przez nią też, choć umarł, jeszcze mówi. 5. Przez wiarę Henoch został przeniesiony, aby nie oglądał śmierci, i nie znaleziono go, ponieważ Bóg go przeniósł. Zanim bowiem został przeniesiony, miał świadectwo, że podobał się Bogu.  itd.

Odwrotna zależność

Między obydwoma rodzajami definicji zachodzi interesująca zależność: w miarę jak rośnie liczba kwalifikacji lub reguł w definicji konotacyjnej, liczba nazw lub przypadków w definicji denotacyjnej ma tendencję do zmniejszania się – i odwrotnie. Jeśli więc do konotacyjnej definicji mieszkańca Warszawy dodamy nie tylko to, że mieszka on w określonych granicach, lecz także to, że musi tu mieszkać od roku, lista będzie krótsza od pierwszej. Jeśli dodamy jeszcze, że osoby te muszą mieć ukończone 18 lat, lista będzie jeszcze krótsza. Istnieje więc taka tendencja.

Doskonałym przykładem będzie określenie dzieci Bożych na podstawie wiary w Ewangelię. Dzieckiem Bożym będzie każdy, kto wierzy w Chrystusa, wcielonego Boga, ukrzyżowanego i zmarłego za grzechy wybranych (a nie wszystkich!), pogrzebanego i zmartwychwstałego trzeciego dnia. To wyklucza antytrynitarian (odrzucenie Boskości Chrystusa), Arminian i rzymskich katolików (odrzucenie ograniczonego zakresu śmierci),  neo-ortodoksów (odrzucenie rzeczywistej śmierci Chrystusa) liberałów (odrzucenie zmartwychwstania), wyznawców wyższej krytyki tekstu (zanegowanie opatrznościowego zachowania Pisma), itd. czyli co do zasady każdą religię która nie jest Reformowana.

1 Kor. 15:1-4 1. A oznajmiam wam, bracia, ewangelię, którą wam głosiłem, a którą przyjęliście i w której trwacie; 2. Przez którą też dostępujecie zbawienia, jeśli pamiętacie to, co wam głosiłem, chyba że uwierzyliście na próżno. 3. Najpierw bowiem przekazałem wam to, co i ja otrzymałem, że Chrystus umarł za nasze grzechy, zgodnie z Pismem; 4. Że został pogrzebany, że zmartwychwstał trzeciego dnia, zgodnie z Pismem;

Podobnie nie każdy jest Żydem, definicja prawdziwego Żyda skreśla z listy tych wszystkich, którzy nie są odrodzeni, czyli nie są dziećmi obietnicy. To skreśla wszystkich uznających się za Żydów i Izraelczyków ze względu na brak biblijnej wiary w Chrystusa.

Rzym. 9:6-8 6. Lecz nie jest możliwe, żeby miało zawieść słowo Boże. Nie wszyscy bowiem, którzy pochodzą od Izraela, są Izraelem. 7. Nie wszyscy też przez to, że są potomstwem Abrahama, są dziećmi, ale jest powiedziane: W Izaaku będzie nazwane twoje potomstwo. 8. To znaczy, że nie dzieci ciała są dziećmi Bożymi, lecz dzieci obietnicy są uznane za potomstwo.

Rzym. 2:28-29 28. Nie ten bowiem jest Żydem, kto jest Żydem na zewnątrz, ani nie to jest obrzezaniem, co jest na zewnątrz, na ciele; 29. Ale ten jest Żydem, kto jest nim wewnątrz, i to jest obrzezanie, co jest obrzezaniem serca, w duchu, nie w literze, którego chwała nie pochodzi od ludzi, lecz od Boga.

Jednak  nie jest to zależność ścisła.

Ponadto zależność między definicją konotacyjną a denotacyjną jest ważna, ponieważ definicja denotacyjna zależy od definicji konotacyjnej. Jako przykład podać możemy cuda. Czym jest cud? Np. przejście przez Morze Czerwone. David Hume utrzymywał, że cud jest naruszeniem prawa natury [3], i niektórzy naukowcy mówią dziś to samo.

Chrześcijanin mógłby odpowiedzieć, że przy przejściu przez Morze Czerwone to silny wiatr wschodni odepchnął wody i nie doszło do naruszenia żadnego prawa natury, a jednak jest to cud. David Hume powiedziałby, że był to zbieg okoliczności, o ile w ogóle się wydarzył. Zanim więc zaczniemy wyliczać, które wydarzenia są cudami – co byłoby definicją denotacyjną – musimy najpierw ustalić, czym cud jest, czyli podać definicję konotacyjną.

2 Mojż. 14:21-22 21. Wtedy Mojżesz wyciągnął rękę nad morze, a PAN rozpędził morze silnym wiatrem wschodnim, który wiał przez całą noc, i osuszył morze, a wody się rozstąpiły. 22. I synowie Izraela szli środkiem morza po suchej ziemi. Wody były dla nich murem, po ich prawej i lewej stronie.

Na podstawie źródło

Przypisy

[1] Blaise Pascal, O duchu geometrycznym (De l’esprit géométrique) – reguła podstawiania definicji w miejsce terminu definiowanego.
[2] Gordon H. Clark, Logika, rozdz. 3, s. 22–23.
[3] David Hume, Badania dotyczące rozumu ludzkiego, rozdz. 10 „O cudach”.

Zobacz w temacie

Print Friendly, PDF & Email