Kuriozalna kwestia

Izaj. 40:13-14 Kto kierował Duchem PANA, a kto był jego doradcą, aby go pouczać? Kogo się radził, aby nabyć rozumu? Kto pouczył go o ścieżkach sądu? Kto nauczył go wiedzy i wskazał mu drogę roztropności?

Czy historyczny prorok Izajasz z VII wieku p.n.e. był autorem całej Księgi Izajasza, czy też było trzech innych autorów?

„Przez około dwadzieścia pięć wieków nikomu nie śniło się wątpić, że Izajasz, syn Amosa, był autorem każdej części księgi, która występuje pod jego imieniem; a ci, którzy nadal utrzymują jedność autorstwa, są przyzwyczajeni z satysfakcją wskazywać na jednomyślność Kościoła chrześcijańskiego w tej sprawie, dopóki nie powstało kilku niemieckich uczonych, mniej więcej sto lat temu, i zakwestionowali jedność tej księgi.”

Tak napisał nieżyjący już dr A. B. Davidson, profesor hebrajskiego w New College w Edynburgu (Old Testament Prophecy, s. 244, 1903). Oto dlaczego stanowczo przeciwstawiamy się stanowisku niemieckich krytyków tekstu jako bezbożnemu atakowi na natchnioną i kanoniczną Księgę Izajasza.

W pierwszej części artykułu obalone zostaną zarzuty stawiane Księdze przez “uczonych” wyższej krytyki tekstu.


Historia krytycyzmu

Krytyczny rozpad Księgi Izajasza rozpoczął Koppe, który w 1780 roku po raz pierwszy zwątpił w autentyczność rozdziału 50.

Dziewięć lat później Doederlein poddał w wątpliwość całą sekcję, rozdziały 40-66.

Za nim poszedł Rosenmueller, który jako pierwszy odmówił Izajaszowi proroctwa przeciwko Babilonowi w rozdziałach 13:1-14:23.

Eichhorn, na początku ubiegłego wieku, jeszcze bardziej wyeliminował wyrocznię przeciwko Tyrowi w rozdziale 23, a wraz z Geseniusem i Ewaldem zanegował również izajaszowe pochodzenie rozdziałów 24-27.

Gesenius przypisał również jakiemuś nieznanemu prorokowi rozdziały 15 i 16.

Rosenmueller poszedł dalej i wypowiedział się przeciwko rozdziałom 34 i 35;

Niedługo potem (1840) Ewald zakwestionował rozdziały 12 i 33.

Tak więc do połowy XIX wieku zostało odrzuconych  około trzydziestu siedmiu lub trzydziestu ośmiu rozdziałówjako nie należące do rzeczywistych pism Izajasza.

W latach 1879-80 sławny profesor z Lipska, Franz Delitzsch, który przez wiele lat wcześniej bronił autentyczności całej księgi, w końcu uległ nowoczesnemu stanowisku krytycznemu i w nowym wydaniu swego komentarza, opublikowanym w 1889 roku, zinterpretował rozdziały 40-66, choć z dużym wahaniem, jako pochodzące z końca okresu wygnania babilońskiego.

Mniej więcej w tym samym czasie (1888-90), Canon Driver i dr George Adam Smith dali popularny impuls podobnym poglądom w Wielkiej Brytanii.

Od 1890 roku krytyka Izajasza była jeszcze bardziej drobiazgowa i mikroskopijna niż wcześniej. Duhm, Stade, Guthe, Hackmann, Cornill i Marti na kontynencie, a Cheyne, Whitehouse, Box, Glazebrook, Kennett i inni w Wielkiej Brytanii i Ameryce, zakwestionowali fragmenty, które do tej pory były uważane za prawdziwe.
.


Dezintegracja deutero-Izajasza

Zrezygnowano nawet z jedności rozdziałów 40-66, które miały rzekomo być dziełem Drugiego, czyli „Deutero-Izajasza”. To, co przed rokiem 1890 miało być unikalnym wytworem jakiegoś sławnego, ale anonimowego mędrca, który żył w Babilonii (około 550 p.n.e.), obecnie jest powszechnie dzielone i dzielone, i  w dużej mierze rozdzielone między różnych pisarzy od Cyrusa do Szymona.

Początkowo uważano, że wystarczy oddzielić rozdziały 63-66 jako późniejszy dodatek do proroctw „Deutero-Izajasza”; ale ostatnio stało się modne rozróżnianie między rozdziałami 40-55, które rzekomo zostały napisane w Babilonii około 549-538 p.n.e., a rozdziałami 56-66, które obecnie rzekomo zostały skomponowane około 460-445 p.n.e. Niektórzy prowadzą dezintegrację jeszcze dalej, zwłaszcza w przypadku rozdziałów 56-66, które są podzielone na różne fragmenty i  podobno są wytworem szkoły pisarzy, a nie jednego pióra.

Sprzeczne są też opinie co do miejsca ich powstania, czy to w Babilonii, Palestynie, Fenicji czy Egipcie.
.


Ostatnie opinie

Wśród najnowszych badaczy tego problemu jest ks. Robert H. Kennett, D.D., Regius Professor of Hebrew and Fellow of Queen’s College, Cambridge, którego Schweich Lectures (1909) zostały niedawno opublikowane dla British Academy przez Oxford University Press, 1910. Tom ten nosi tytuł “The Composition of the Book of Isaiah in the Light of History and Archaeology” [Kompozycja Księgi Izajasza w świetle historii i archeologii] i jest wyznawaną “próbą opowiedzenia w prosty sposób historii Księgi Izajasza.”

Dzieło dociekania podsumowuje następująco (s. 84-85):

1) Wszystkie rozdziały 3, 5, 6, 7, 20 i 31 oraz fragmenty rozdziałów 1, 2, 4, 8, 9, 10, 14, 17, 22 i 23 można przypisać Izajaszowi, synowi Amosa.

2) Całe rozdziały 13, 40 i 47 oraz części rozdziałów 14, 21, 41, 43, 44, 45, 46 i 48 mogą być przypisane do czasów Cyrusa.

3) Całe rozdziały 15, 36, 37 i 39 oraz części rozdziałów 16 i 38 mogą być przypisane do okresu między Nabuchodonozorem a Aleksandrem Wielkim, ale nie można ich dokładnie datować.

4) Rozdział 23:1–14 można przypisać do czasów Aleksandra Wielkiego (332 p.n.e.).

5) Całe rozdziały 11, 12, 19, 24–27, 29, 30, 32–35, 42, 49–66 oraz fragmenty rozdziałów 1, 2, 4, 8, 9, 10, 16, 17, 18, 23, 41, 44, 45 i 48 można przypisać do II wieku p.n.e.

W ten sposób dr Kennett przypisuje ponad połowę Księgi Izajasza epoce Machabeuszy.

Również prof. C. F. Kent w swoich „Sermons, Epistles and Apocalypses of Israel’s Prophets” [Kazania, listy i apokalipsy proroków izraelskich] z 1910 r. czyni następujące godne uwagi obserwacje dotyczące proroctw tzw. „Deutero-Izajasza”. Mówi:

„Proroctwa Aggeusza i Zachariasza… dają zdecydowanie najlepsze podejście do studiowania trudnych problemów przedstawionych przez Izajasza 40-66 […]
.
Rozdziały 56-66 są ogólnie uznawane za post-wygnaniowe […]
.
W Izajasza 56 i w następnych rozdziałach powtarzają się odniesienia do świątyni i jej służby, wskazujące na to, że została już przywrócona. Co więcej, te odniesienia nie ograniczają się do drugiej części księgi […]
.
Fakt, z jednej strony, że w tych rozdziałach jest niewiele, jeśli w ogóle, aluzji do współczesnych wydarzeń, a z drugiej strony, że niewiele lub nic nie wiadomo o stanie i nadziejach Żydów w tym okresie (końcowe lata wygnania babilońskiego) sprawia, że datowanie tych proroctw jest możliwe, choć dalekie od pewności
.
[…] Również założenie, że autor tych rozdziałów żył w czasie wygnania babilońskiego, nie jest poparte dokładnym zbadaniem samych proroctw. Być może ich autor był jednym z nielicznych, którzy, jak Zerubbabel, urodzili się w Babilonie, a później wrócili do Palestyny. Zajmował się on również tak szerokimi i uniwersalnymi problemami, że daje niewiele wskazówek co do daty i miejsca swego pobytu, ale wszystkie znalezione dowody wskazują na Jerozolimę jako miejsce, w którym żył i pisał 
.
[…] Zainteresowania i punkt widzenia proroka koncentrują się przez cały czas na Jerozolimie, a on sam wykazuje się znacznie większą znajomością warunków panujących w Palestynie niż w odległym Babilonie. Większość jego ilustracji pochodzi z życia rolniczego Palestyny. Jego słownictwo jest również słownictwem człowieka mieszkającego w Palestynie i pod tym względem wyraźnie kontrastuje z synonimami stosowanymi przez Ezechiela, proroka z czasów wygnania babilońskiego” (str. 27, 28).

Innymi słowy, dwaj najnowsi badacze Księgi Izajasza dochodzą do wniosków zupełnie odmiennych od opinii głoszonych w 1890 r., kiedy Delitzsch tak niechętnie dopuszczał, że rozdziały 40-66 mogły pochodzić z okresu wygnania babilońskiego. Obecnie okazuje się, że te ostatnie dwadzieścia siedem rozdziałów zostały napisane najprawdopodobniej w Palestynie, a nie w Babilonii i nie twierdzi się już, że przemawiają głównie do cierpiących wygnańców w niewoli, jak wcześniej sądzono.
.


Obecny stan rzeczy

Obecny stan kwestii Izajasza jest, delikatnie mówiąc, złożony, jeśli nie chaotyczny. Ci, którzy zaprzeczają integralności księgi, mogą być podzieleni na dwie grupy, które możemy nazwać umiarkowanymi i radykałami.

Do umiarkowanych można zaliczyć dr. Drivera, G. A. Smitha, Skinnera, Kirkpatricka, Koeniga, A. B. Davidsona i Whitehouse’a. Ci wszyscy praktycznie zgadzają się, że następujące rozdziały i wersety nie należą do Izajasza: 11:10-16; 12:1-6; 13:1-14:23; 15:1-16:12; 21:1-10; 24-27; 34-66. To znaczy, że około czterdziestu czterech rozdziałów z całej liczby, sześćdziesięciu sześciu, nie zostało napisanych przez Izajasza; albo, że około 800 z 1292 wersetów nie jest autentycznych.

Wśród radykałów są dr Cheyne, Duhm, Hackmann, Guthe, Marti i Kennett. Ci wszyscy odrzucają około 1030 wersetów z całkowitej liczby 1292, zachowując następujące tylko jako autentyczny produkt Izajasza i jego wieku: 1:2-26, 29-31; 2:6-19; 3:1, 5, 8, 9, 12-17, 24; 4: 1; 5:1-14, 17-29; 6:1-13; 7:1-8:22; 9:8-10:9; 10:13, 14, 27-32; 14:24-32; 17:1-14; 18:1-6; 20:1-6; 22:1-22; 28:1-4, 7-22; 29:1-6, 9, 10, 13-15; 30:1-17; 31:1-4. Czyli tylko około 262 wersety z całości, 1292, mogą być prawdziwe.

Z drugiej strony jest wielu światowej sławy biblistów, którzy bronią jedności księgi Izajasza, np, Strachey (1874), Naegelsbach (1877), Bredenkamp (1887), Douglas (1895), W. H. Cobb (1883-1908), W. H. Green (1892), Vos (1898-99), Thirtle (1907) Margoliouth (1910), Gleason l. Archer, Walter Kaiser Jr (1933- ), Douglas Stewart (1943- ), Norman L. Geisler (1932-2019), Paul House (1958- ), Edward D. Andrews (1966- ) i Don Wilkins (1947- ).


Główny powód rozbioru Izajasza

Podstawowym aksjomatem krytyki jest powiedzenie, że prorok zawsze wypowiadał się z określonej sytuacji historycznej na obecne potrzeby ludzi, wśród których żył, i że dla każdego proroctwa należy wskazać określoną sytuację historyczną. Ten fundamentalny postulat leży u podstaw wszelkiej współczesnej krytyki proroctw Starego Testamentu. Zasada ta, ogólnie rzecz biorąc, jest rozsądna, ale można ją łatwo nadużyć. Pewne środki ostrożności są konieczne, na przykład:

1) Niemożliwe jest wyśledzenie każdej oddzielnej części proroctwa, niezależnie od jej kontekstu, do określonej sytuacji historycznej. Poza tym prorocy często przemawiają w poezji, a poezji z reguły nie należy brać dosłownie.

2) Niekoniecznie największe wydarzenie w historii narodu lub wydarzenie, o którym wiemy najwięcej, może rzeczywiście dać początek, mówiąc po ludzku, danemu proroctwu. Historia Izraela jest pełna kryzysów i wydarzeń, z których każde może być łatwo uznane za odpowiednie, lub przynajmniej możliwe, tło dla danego proroctwa.

3) Prorocy zwykle mówili bezpośrednio o potrzebach własnego pokolenia, ale mówili też o pokoleniach, które dopiero nadejdą. Izajasz, na przykład, nakazał zachować nauki dla przyszłych pokoleń

Izaj. 8:16 Zwiąż świadectwo, zapieczętuj prawo wśród moich uczniów
.
Izaj. 30:8 A teraz idź, napisz to przed nimi na tablicy i wpisz do księgi, aby było na przyszły czas na wieki
.
Izaj. 42:23: “Kto jest wśród was, który da ucho na to? który będzie słuchał i słyszał na czas przyszły?


Rzekome dowody zewnętrzne

Ostatnio niektórzy pisarze odnosili się do autora 2 Kronik w celu udowodnienia, że rozdziały 40–66 istniały jako osobny zbiór w jego wieku. Whitehouse w Biblii Nowego Wieku

(„Izajasz”, t. I, s. 70) mówi: „To jasno wynika z 2 Kronik 36:22 nn, w którym fragment Izaj 44:28 (że Cyrus spowodował budowę świątyni) jest traktowane jako słowo Jeremiasza. Tak zwany „Deutero-Izajasz” (rozdz. 40-66) musiał w tamtym czasie (ok. 300 p.n.e.) być traktowany jako zbiór literatury zupełnie odrębny od kolekcji lub kolekcji Izajasza, które wówczas istniały”.
.
2 Kronik 36:22 A w pierwszym roku Cyrusa, króla Persji – żeby wypełniło się słowo PANA wypowiedziane przez usta Jeremiasza – PAN wzbudził ducha Cyrusa, króla Persji, aby nakazał ogłosić i rozpisać po całym swoim królestwie, co następuje
.
Izaj. 44:28  I o Cyrusie mówię: On jest moim pasterzem, bo wypełni całą moją wolę; i mówię do Jerozolimy: Będziesz odbudowana, a do świątyni: Będziesz założona.

Ale dowody uzyskane z tego źródła są tak wątpliwe, że są prawie bezwartościowe. Nie jest to bowiem przepowiednia dotycząca Cyrusa, na którą kronikarz wskazuje jako na “słowo Jahwe wypowiedziane przez usta Jeremiasza“, lecz trzy dziesiątki lat, o których mowa w wersecie 21 tego samego kontekstu, a które Jeremiasz rzeczywiście przepowiedział.

2 Kron. 36:21 Żeby wypełniło się słowo PANA wypowiedziane przez usta Jeremiasza, dopóki ziemia nie odprawiła swoich szabatów. Dopóki bowiem ziemia leżała odłogiem, wypełniła szabaty, aż się wypełniło siedemdziesiąt lat.

Z drugiej strony, porządek proroków wśród Żydów w starożytności był następujący:

1) Jeremiasz,
2) Ezechiel,
3) Izajasz
4) Dwunastu mniejszych proroków: Ozeasz, Joel, Amos, Obediasz, Jonasz, Mika, Nahum, Habakuk, Sofoniasz, Aggeusz, Zachariasz i Malachiasz

Oodpowiednio, jakakolwiek część któregokolwiek z tych proroctw może być cytowana jako należąca do Jeremiasza, ponieważ jego księga była pierwsza. W każdym razie poszukiwanie dowodów zewnętrznych na rzecz sekcji księgi ma charakter orientacyjny!
.


Literacka historia księgi

Nie wiadomo, kiedy i jak Księga Izajasza została zredagowana i doprowadzona do obecnej postaci. Jezus ben-Sirach, autor Ecclesiasticus, pisząc ok. 180 r. p.n.e., cytuje Izajasza jako jednego z wybitnych osobistości hebrajskiej starożytności, za którego dni “słońce cofnęło się i dodało życia królowi” i dodaje, który „widział wspaniałym duchem to, co ma nastąpić w końcu, i pocieszył tych, którzy opłakiwali Syjon”.

Izaj. 38:4-8 Wtedy doszło do Izajasza słowo PANA: Idź i powiedz Ezechiaszowi: Tak mówi PAN, Bóg Dawida, twego ojca: Wysłuchałem twojej modlitwy, widziałem twoje łzy. Oto dodam do twoich dni piętnaście lat; Wybawię cię i to miasto z ręki króla Asyrii i będę bronić tego miasta. A taki będzie znak dla ciebie od PANA, że PAN uczyni to, o czym mówił: Oto cofnę cień o dziesięć stopni w stopniach, po których przesunął się na zegarze słonecznym Achaza. I cofnęło się słońce o dziesięć stopni w tych stopniach, po których przesunęło się

Najwyraźniej więc najpóźniej na początku II wieku p.n.e. Księga Izajasza osiągnęła swój obecny kształt, a ostatnie dwadzieścia siedem rozdziałów zostało już przypisanych synowi Izajaszowi, synowi Amosa przez żydowskich uczonych.

Co więcej, nie ma absolutnie żadnego dowodu na to, że rozdziały 1–39 lub jakakolwiek inna znaczna część proroctw Izajasza kiedykolwiek istniała jako niezależny zbiór; nie ma też żadnych podstaw, by sądzić, że części zawierające prorocze obietnice i mesjanistyczne były systematycznie interpolowane przez redaktorów długo po czasach Izajasza.

Przypuszczenie takie jest całkiem arbitralne
.


Fałszywe założenia

W dziele dezintegracji Księgi Izajasza krytykami rządzą pewne fałszywe założenia. Dla ilustracji należy podać tylko kilka przykładów:

1) Dla jednego z nich “nawrócenie pogan” leżało poza horyzontem jakiegokolwiek proroka z VII wieku, a w konsekwencji Izaj. 2:2-4 i wszystkie podobne fragmenty powinny zostać przeniesione do późniejszego wieku.

Izaj. 2:2-4 Stanie się w dniach ostatecznych, że góra domu PANA będzie utwierdzona na szczycie gór i wywyższona ponad pagórki; i wszystkie narody popłyną do niej. I pójdzie wiele ludów, i powie: Chodźcie, wstąpmy na górę PANA, do domu Boga Jakuba; on będzie nas uczył swoich dróg, a my będziemy kroczyli jego ścieżkami. Z Syjonu bowiem wyjdzie prawo, a słowo PANA z Jerozolimy. On będzie sądził wśród narodów i karcił wielu ludzi. I przekują swe miecze na lemiesze, a swoje włócznie na sierpy. Naród przeciw narodowi nie podniesie już miecza i nie będą się już ćwiczyć do wojny.

W rzeczywistości proroctwo zostało spełnione w Jezusie Chrystusie, który nadał kościołowi charakter katolicki tj. powszechny.

2) Dla innego “obraz powszechnego pokoju” w Izaj. 11:1-9 jest symptomem późnej daty i dlatego ten fragment i podobne muszą zostać usunięte.

Izaj. 11:1-9 I wyjdzie gałązka z pnia Jessego, a latorośl z jego korzenia wyrośnie. I spocznie na nim Duch PANA, duch mądrości i rozumu, duch rady i mocy, duch poznania i bojaźni PANA. I będzie czujny w bojaźni PANA, nie będzie sądził według tego, co oczy widzą, ani karał według tego, co uszy słyszą. Ale w sprawiedliwości będzie sądził ubogich, a w prawości będzie rozstrzygał sprawy cichych na ziemi. Uderzy ziemię rózgą swoich ust, a tchnieniem swoich warg zabije niegodziwego. Sprawiedliwość będzie pasem jego bioder, a prawda pasem jego lędźwi. I wilk będzie przebywał z barankiem, a lampart będzie leżał przy koźlęciu; także cielę i młody lew, i tuczne bydło będą razem; a małe dziecko będzie je prowadziło. Krowa i niedźwiedzica razem będą się pasły, ich młode będą leżały razem, a lew, jak wół, będzie jeść słomę. Niemowlę będzie się bawić nad jamą żmii; a dziecko włoży swą rękę do nory jadowitego węża. Nie będą wyrządzać krzywdy ani zabijać na całej mojej świętej górze, bo ziemia będzie napełniona poznaniem PANA, tak jak wody okrywają morze

Proroctwo czeka na swoje całkowite wypełnienie kiedy niebo i ziemia zostaną zjednoczone po sądzie ostatecznym stając się nowym niebem i nową ziemią.

3) Dla innego, myśl o “powszechnym sądzie” na “całą ziemię” w rozdziale 14:26 całkiem przekracza zakres myśli Izajasza.

Izaj. 14:26 To jest powzięty zamiar co do całej ziemi i to jest ręka wyciągnięta nad wszystkie narody

4) Dla jeszcze innego apokaliptyczny charakter rozdziałów 24-27 reprezentuje fazę myśli hebrajskiej, która zapanowała w Izraelu dopiero po Ezechielu.

5) Nawet ci, którzy są uważani za umiarkowanych, poetycki charakter fragmentu takiego jak rozdział 12 i odniesienia do powrotu z niewoli, jak w 11:11-16, oraz obietnice i pocieszenia, jakie znajdują się w rozdziale 33, są cytowane jako podstawy do przypisania tych i podobnych fragmentów do znacznie późniejszego wieku. Radykałowie całkowicie zaprzeczają istnieniu fragmentów mesjańskich w przepowiedniach Izajasza.

Ale odmówić Izajaszowi z VII wieku wszelkiej katolickości łaski, każdego wysoko rozwiniętego ideału mesjańskiego, każdej bogatej nuty obietnicy i pociechy, wszelkiej wzniosłej wiary w święty charakter Syjonu, jak to niektórzy czynią, to nieuzasadnione tworzenie nowego Izajasza o znacznie zmniejszonych rozmiarach, zwykłego kaznodziei sprawiedliwości, męża stanu o niezbyt optymistycznym usposobieniu i wyraziciela zimnej etycznej religii bez ciepła i blasku poselstw, które są rzeczywiście przypisywane prorokowi z VII wieku.
.


Wstępne wnioski

Izaj. 46:9-10 Wspomnijcie rzeczy dawne i odwieczne, bo ja jestem Bogiem, nie ma żadnego innego, jestem Bogiem i nie ma nikogo podobnego do mnie; Zapowiadam od początku rzeczy ostatnie i od dawna to, czego jeszcze nie było. Mówię: Mój zamiar się spełni i wykonam całą swoją wolę

Coraz bardziej przekonujemy się, że podstawowe postulaty wyższej krytyki tekstu są niesłuszne i że szerokie fakty muszą decydować o jedności czy zbiorowym charakterze Księgi Izajasza. Ustalenie dokładnego tła historycznego poszczególnych sekcji jest po prostu niemożliwe, jak wyraźnie pokazuje historia krytyki. Egzegeza werbalna może wyrządzić więcej szkody niż pożytku. Większą uwagę należy zwrócić na strukturę Księgi.

Księga traktowana jako organiczna całość jest wielkim arcydziełem. W całym tekście dominuje jeden wielki cel, który, w miarę postępów, osiąga punkt kulminacyjny w obrazie odkupienia Izraela i uwielbienia Syjonu. Brak uznania tej jedności uniemożliwia człowiekowi oddanie jej egzegetycznej sprawiedliwości.

Proroctwa Księgi Izajasza po prostu nie mogą być właściwie zrozumiane bez pewnego zrozumienia schematu myślowego autora jako całości. Istnieje oczywista, choć może w pewnym stopniu redakcyjna, jedność proroctw Izajasza. Ale w Księdze Izajasza jest tak prawdziwa jedność, jaką zwykle można znaleźć w tomie kazań.Traktowanie ich jako niejednorodnej masy różnorodnych proroctw, które zostały napisane w bardzo odległych czasach i w różnych okolicznościach, od okresu Izajasza do epoki Machabeuszy, i swobodnie interpolowanych w ciągu minionych stuleci, oznacza utratę z pola widzenia wielkich realiów i perspektywy historycznej. proroka.

Krótko mówiąc, cały problem tego, ile lub jak mało napisał Izajasz, stałby się niezmiernie uproszczony, gdyby krytycy tylko pozbyli się masy nieuzasadnionych założeń i arbitralnych ograniczeń, które mocno i szybko ustalają to, co może myśleć i mówić każde stulecie.

W związku z tym wierzymy, że Księga Izajasza była w całości napisana przez Izajasza, syna Amosa, żyjącego w II połowie VII wieku p.n.e.

Na podstawie źródło


Zobacz w temacie

Print Friendly, PDF & Email

escort bayan muğla aydın escort bayan escort bayan çanakkale balıkesir escort bayan escort tekirdağ bayan escort bayan gebze escort bayan mersin buca escort bayan edirne escort bayan