John Nelson Darby i herezja dyspensacjonalizmu, część 2

utworzone przez | paź 20, 2026 | Eschatologia: nauka o rzeczach ostatecznych

Eschatologiczny ferment

Skupmy się teraz na eschatologii. Nie będzie przesadą stwierdzenie, że czasy, w których żył J. N. Darby naznaczone były eschatologicznym fermentem. Gorączka czasów ostatecznych pierwszych dekad XIX wieku była po części wywołana burzliwymi wydarzeniami politycznymi. Rewolucja francuska (1789) była sejsmicznym wstrząsem w Europie. Po niej nastąpiły rządy terroru, zakończone w lipcu 1794 roku, i Madame Gilotyna, a następnie wojny napoleońskie, zakończone klęską Napoleona pod Waterloo (1815). Napoleon zjednoczył pod swoją władzą znaczną część Europy i był powszechnie uważany przez ewangelikałów za „antychrysta, jeśli nie za samego Antychrysta” [23].

1 Jana 2:18 Dzieci, to już ostatnia godzina i jak słyszeliście, że antychryst ma przyjść, tak teraz pojawiło się wielu antychrystów. Stąd wiemy, że jest już ostatnia godzina.

Mieszkańcy Wysp Brytyjskich obawiali się, że francuscy ateiści na południu i irlandzcy papiści na zachodzie mogą się przeciwko nim zjednoczyć. Trzy ważne ustawy uchwalone w Wielkiej Brytanii w latach 1828–1832 – uchylenie ustaw o sprawdzianie i korporacjach (Test and Corporation Acts, 1828), ustawy o emancypacji katolików (1829) i ustawa reformująca (Reform Bill, 1832) – wzbudziły obawy przed papieskim przejęciem Wysp Brytyjskich. Eschatologiczny ferment, znaki czasu, wydarzenia, ludzie zaglądający do Biblii: czy to zgadza się z tym, co mówi Pismo? Czy widzimy coś, co zostało zapowiedziane w Słowie Bożym?

Pewne wyobrażenie o tym fermencie daje nam nasza własna epoka: spekulacje o Saddamie Husajnie odbudowującym nowy Babilon, gorączka roku 2000 (Y2K), skutki 11 września 2001 roku, wyznaczanie dat końca świata przez Harolda Campinga (6 września 1994, 21 maja 2011, 21 października 2011). Otóż czasy, w których Darby wykuwał swoje poglądy eschatologiczne, były jeszcze bardziej rozgorączkowane eschatologicznie niż ostatnie lata. Świadczyły o tym „liczne prenumeraty czasopism o niespełnionych proroctwach, mnogość książek o czasach ostatecznych i liczba konferencji o końcu świata” [24]. A znaczna część tego eschatologicznego fermentu była millenarystyczna i literalistyczna – idealna pożywka dla nowej herezji.

Źródła tajnego pochwycenia

W tym właśnie środowisku rozwinęło się mileinialistyczne i literalistyczne myślenie Johna Nelsona Darby’ego, łącznie z nauką o tajnym, przedudrękowym pochwyceniu [25]. Darby był „głównym architektem dyspensacjonalistycznej doktryny przedudrękowego pochwycenia” [26]. Istnieją – obok innych – trzy główne hipotezy dotyczące jej pochodzenia.

  • Margaret MacDonald (1815–ok. 1840) – po pierwsze, że Darby przejął tę naukę ze „proroctwa” szkockiej charyzmatyczki, która twierdziła, że w wizji z 1830 roku otrzymała od Ducha Świętego zapowiedzi przyszłości, w tym materiał o pochwyceniu. Jakaś szkocka dziewczyna, zstąpił na nią „duch”, wygłosiła „proroctwo”, Darby je usłyszał i podchwycił. Nie ulega wątpliwości, że Darby wiedział o MacDonald i jej „wyroczniach”, choć nie dowodzi to pochodzenia poglądu [27].
    .
  • Edward Irving (1792–1834) – po drugie, że przejął ją od charyzmatyka Edwarda Irvinga, duchownego Kościoła Szkocji w Londynie, później złożonego z urzędu za herezję chrystologiczną. Eschatologia Irvinga była z kolei pod wpływem rzymskokatolickiego jezuity Manuela Lacunzy (urodzonego w Chile, żyjącego w Hiszpanii i we Włoszech), który pisał pod żydowskim pseudonimem Juan Josafat Ben-Ezra [28]. A więc albo szkocka charyzmatyczna „wypowiedź prorocza”, albo heretyk Edward Irving, który wiele swoich idei zaczerpnął od rzymskokatolickiego jezuity.
    .
  • Francuscy pisarze rzymskokatoliccy – trzecia możliwość jest taka, że przejął ją od dwóch francuskich autorów rzymskokatolickich: dominikanina Bernarda Lamberta (1738–1813) i jansenisty Jeana Agiera (1748–1823). Darby czytał ich dzieła po francusku, powoływał się na nie i najprawdopodobniej około 1830 roku pojechał do Francji [29]. Bardziej naukowe opracowania historyczne skłaniają się właśnie ku tym dwóm francuskim pisarzom rzymskokatolickim.
    .
Ocena

Jak ocenić te hipotezy? Dla wierzących Reformowanych niewiele przemawia na korzyść charyzmatyczne lub rzymskokatolickie tajnego, przedudrękowego pochwycenia Darby’ego i dyspensacjonalizmu . Jeśli ten pogląd pochodzi z którejkolwiek z tych trzech grup, trzeba powiedzieć, że wyszedł z bardzo podejrzanych środowisk – charyzmatyków i romanistów. A któż może wydobyć czystego z nieczystego?

Hiob 14:4 Któż może wydobyć czystego z nieczystego? Ani jeden.

Zapis historyczny dotyczący tego etapu życia Darby’ego jest niepełny, a w historii idei i rozwoju poglądów danej osoby bardzo trudno ustalić, skąd co zaczerpnęła, zwłaszcza jeśli sama tego nie mówi. John Nelson Darby, szczególnie w późniejszym życiu, umniejszał wpływ innych na siebie i twierdził, że swoje idee zaczerpnął „wyłącznie z czystego źródła Pisma”, ponieważ „Bóg nauczył go tego ze swojego Słowa” [30]. Czy Darby doszedł do tej koncepcji samodzielnie, za sprawą jednego z tych źródeł, czy ich połączenia – pozostaje niejasne i nie jest rzeczą zasadniczą. Tak czy inaczej, tak mówi każdy herezjarcha – i tak właśnie działają fałszywi nauczyciele, przed którymi ostrzega Pismo:

2 Piotra 2:1 Byli też fałszywi prorocy wśród ludu, jak i wśród was będą fałszywi nauczyciele, którzy potajemnie wprowadzą herezje zatracenia, wypierając się Pana, który ich odkupił, i sprowadzą na siebie rychłą zgubę.

Kuźnia herezji: Powerscourt

Wzór z Albury

Wszystko to prowadzi nas do trzech głównych konferencji w Powerscourt z lat 1831, 1832 i 1833, poświęconych czasom ostatecznym, w których uczestniczył J.N.D. oraz inni [31]. Konferencje te zapewniły Darby’emu

„inspirujące miejsce do dyskutowania jego rodzących się poglądów na proroctwa w atmosferze, która łączyła arystokratyczną pewność siebie z apostolską jednomyślnością w silną mieszankę” [1].

Wzorem dla nich były konferencje w Albury (1826–1830), odbywające się w okazałej rezydencji Henry’ego Drummonda, zamożnego Szkota, w hrabstwie Surrey na południe od Londynu. Gospodyni konferencji w Powerscourt, lady Theodosia Anne Powerscourt [32], była obecna na pierwszej konferencji w Albury w 1826 roku. Uległa tam różnym wpływom, między innymi usłyszała i poznała Edwarda Irvinga, który rozbudził jej zainteresowanie proroctwami, i postanowiła zorganizować podobną konferencję w swojej irlandzkiej rezydencji Powerscourt, w północnym Wicklow, na południe od Dublina.
.

Pierwsza konferencja (1831)

Pierwsza konferencja trwała cztery dni: od wtorku do piątku, 4–7 października 1831 roku [33]. Uczestniczyło w niej około 35 duchownych, 15 świeckich i 20 kobiet – około 70 osób. Była to konferencja intensywna, nie rodzinna. Różni mężczyźni kolejno przedstawiali swoje poglądy. Każdy dzień dzielił się na trzy sesje: od 10:00 do 17:00 – siedmiogodzinna męczarnia; od 18:00 do 20:00 – kolejne dwie godziny; a potem jeszcze trzecia tura, od 21:00 do 22:00. Dziesięciogodzinny dzień poświęcony wyłącznie eschatologii! Zajmowano się tymi samymi zagadnieniami i fragmentami, które podejmuje każda poważna eschatologia, tyle że pod innym kątem – i dochodzono do innych odpowiedzi [34].

Tematy pierwszego dnia obejmowały „cel” stworzenia i odkupienia [35] oraz pytanie: „Czy obecnym obowiązkiem [chrześcijan] jest opierać się zepsutym instytucjom, czy je znosić?” Mówiąc językiem Reformowanym: czy chrześcijanie powinni reformować niewierne kościoły, czy z nich wychodzić? [36] Drugi dzień dotyczył 1260 dni z Obj. 11:3 i 12:6 – czy oznaczają „dni, czy lata”? [37] – oraz tego, czy Księga Daniela i Objawienia są „dosłowne, czy symboliczne”.

Obj. 11:3 I dam władzę dwóm moim świadkom, którzy będą prorokować przez tysiąc dwieście sześćdziesiąt dni ubrani w wory.

Obj. 12:6 A kobieta uciekła na pustynię, gdzie ma miejsce przygotowane przez Boga, aby ją tam żywiono przez tysiąc dwieście sześćdziesiąt dni.

Trzeci dzień poświęcono tematowi: „Ostatni wielki i straszliwy konflikt przy przyjściu Chrystusa. Kim jest moc, która mu przewodzi? Przeciwko komu? Jakie są znaki, po których moc ta ma zostać rozpoznana? Dowód, czy święci mają w nim cierpieć?” [38] Czwarty dzień badał stan świata i Kościoła „przy przyjściu Chrystusa” oraz to, czy „obecne dni są, czy nie są dniami ostatecznymi”, łącznie z pytaniem, czy świątynia Ezechiela, opisana w Ezech. 40-48, ma się pojawić przed millennium, czy w czasie millennium [39].

Druga konferencja (1832)

Druga konferencja trwała cztery dni pod koniec września 1832 roku [40]. Pierwszego dnia omawiano m.in. proroczne znaczenie trzech żydowskich świąt pielgrzymich, błogosławieństwa Jakuba (1 Mojż. 49) oraz listy do siedmiu kościołów z Księgi Objawienia. Drugiego dnia postawiono pytania: „Czy powinniśmy oczekiwać osobowego antychrysta? Jeśli tak, to komu ma się on objawić? Czy w tym czasie będą na świecie jedna, czy dwie wielkie złe moce? … Na mocy jakiego przymierza Żydzi posiadali i będą posiadać ziemię [Kanaan]?” Trzeci dzień skupiał się na relacji między Księgą Daniela a Księgą Objawienia, rozwijając dyskusje z pierwszej konferencji. Czwartego dnia pytano: „Jakie światło rzuca Pismo na obecne wydarzenia i ich charakter moralny? Czego należy wypatrywać i oczekiwać w następnej kolejności? Czy istnieje perspektywa odrodzenia kościołów apostolskich przed przyjściem Chrystusa? Jakie obowiązki wynikają z obecnych wydarzeń?”

Druga konferencja wywołała poważne niesnaski, zwłaszcza czwartego dnia (piątek, 28 września). Pojawiły się trzy spory. Po pierwsze, debaty nad eschatologią – czego należało się spodziewać przy samoukach, badaczach i ludziach o silnej woli. Po drugie, spór o cudowne dary w epoce poapostolskiej. Zwolennicy charyzmatyka Edwarda Irvinga promowali jego poglądy, a cesacjoniści – słusznie wierzący, że „bezpośrednie objawienie i cuda ustały w pierwszym wieku” – im się sprzeciwiali. Między tymi grupami wybuchły gorące kłótnie; awantura była nieunikniona. Po trzecie, uczestnicy spierali się o duchowy stan Kościoła Irlandii. Lady Powerscourt, rozdarta pytaniem o swoje członkostwo w kościele, „spędziła ostatnią noc” konferencji „we łzach” [41]: „Co powinnam uczynić jako członkini Kościoła Irlandii? Jakie jest moje powołanie?” Wkrótce potem wystąpiła z Kościoła Irlandii i przyłączyła się do Braci przy Aungier Street w Dublinie.

Romantyczna dygresja

W tym miejscu mała romantyczna dygresja. John Nelson Darby związał się uczuciowo z lady Powerscourt. Zaręczyli się formalnie, lecz Darby zerwał zaręczyny, uznając, że wędrowna posługa nie da się pogodzić z małżeństwem z bogactwem i zarządzaniem rezydencją. Zanim ktoś powie „co za łajdak”, trzeba oddać J.N.D. sprawiedliwość: wiele osób mówiło mu, że przy takim życiu, jakie planuje, i przy całym splendorze tego dużego domu mogą do siebie nie pasować. Darby napisał później: „Odrzuciłem małżeństwo i złamałem przy tym serce” [42].

Trzecia konferencja (1833)

Trzecia i ostatnia główna konferencja trwała pięć dni pod koniec września 1833 roku i przyciągnęła prawie 400 osób – i to nie zwykłych wiernych, lecz czołowych ewangelikałów i przywódców kościelnych z Irlandii, Szkocji i Anglii. Formuła stała się bardziej formalna: wykłady i mniej udziału grupowego, częściowo ze względu na większą liczbę uczestników, a być może także po to, by utrzymać napięcia w ryzach.

W poniedziałek (23 września) omawiano różnice między przymierzem wiecznym a „przymierzem Pana” – temat dla chrześcijan Reformowanych dziwny. We wtorek pytano: „Czy widzialny Kościół chrześcijański jest założony na podstawie żydowskiej? Jaka jest natura służby i obrzędów tego pierwszego? Czy obietnice dane jednemu z nich albo obu są warunkowe?” Trzeciego dnia: „Analogia między zamknięciem tej dyspensacji a poprzedniej. Czym jest tajemniczy Babilon [np. Obj. 17]? Czy wezwanie do wyjścia z niego ma być Bożym wezwaniem w wyznaczonym okresie, czy też wezwaniem nieustannym [Obj. 18:4-5]?” W czwartek badano związek między dyspensacją „obecną a przyszłą” – przy czym ta druga oznaczała dosłowne, tysiącletnie, ziemskie królestwo żydowskie. W piątek (27 września) rozważano „pokusy szatana w różnych epokach, zwłaszcza obecnie i w przyszłości”. Już same tytuły pokazują, że rozdział Izraela i Kościoła stał się tu osią całej dyskusji.

Obj. 17:5 A na jej czole wypisane było imię: Tajemnica, wielki Babilon, matka nierządnic i obrzydliwości ziemi.

Obj. 18:4-5 4. I usłyszałem inny głos z nieba, który mówił: Wyjdźcie z niej, mój ludu, abyście nie byli uczestnikami jej grzechów i aby was nie dotknęły jej plagi. 5. Jej grzechy bowiem dosięgły aż do nieba i wspomniał Bóg na jej nieprawości.

Rola Darby’ego

Jaka była rola Darby’ego na tej trzeciej i największej konferencji? Jeden z uczestników zauważył, że J.N.D. „przemawiał jako ostatni [na spotkaniach], często godzinami, odnosząc się do wszystkiego, co powiedziano wcześniej” [43] – a przemawianie jako ostatni daje szczególny wpływ. Darby energicznie forsował przedudrękowe pochwycenie jako bliskie i niepoprzedzone żadnymi znakami. Ci, którzy się z nim nie zgadzali – w tym takie ciężkie działa jak Benjamin Wills Newton, zwolennik historycznego premillenaryzmu – wrócili do domu zasmuceni. Konferencje w Powerscourt, a zwłaszcza ta trzecia, były znaczącym krokiem w formułowaniu dyspensacjonalistycznych poglądów J.N.D. – choć dalsze ich rozwinięcia miały dopiero nadejść – oraz w zaostrzaniu się granic między różnymi stanowiskami. W salonach Powerscourt herezja dostała swój program.
.

Owoce herezjarchy

Podróże

Przez resztę swojego długiego i zdrowego życia John Nelson Darby bardzo energicznie szerzył dyspensacjonalistyczną eschatologię i eklezjologię Braci po całym świecie. Odbywał rozległe podróże po Wyspach Brytyjskich i Europie Zachodniej. Pracował w Szwajcarii, w tym w Genewie Kalwina, gdzie w 1840 roku wygłosił jedenaście przemówień o czasach ostatecznych, wydawanych do dziś [44], oraz w Lozannie Wireta. Herezjarcha głosił więc swoją naukę w samych kolebkach Reformacji. Głosił także we Francji, w Niemczech, w Holandii i we Włoszech. W Ameryce Północnej nauczał w Kanadzie i USA (w tym w Michigan i Chicago), a także w Indiach Zachodnich. Głosił nawet w Australii i Nowej Zelandii. Dzięki gorliwemu rozpowszechnianiu eschatologii dyspensacjonalistycznej i niezależnej eklezjologii J.N.D. założył na całym świecie wiele „zgromadzeń” [45].

Przekłady

Był uzdolniony językowo w zakresie hebrajskiego i greckiego oraz władał francuskim i niemieckim, dzięki czemu głosił ludziom w ich ojczystym języku, co umożliwiało szersze rozpowszechnianie jego przesłania. Wykorzystywał te umiejętności do przekładu Biblii. Stary i Nowy Testament przetłumaczył na angielski – jako Biblię Darby’ego [46]. Przy pewnej pomocy przygotował Biblię francuską (Biblię z Pau, nazwaną od miasta w południowej Francji, gdzie nad nią pracował) i Biblię niemiecką (Biblię elberfeldzką, również nazwaną od miejsca), a także Nowy Testament po holendersku i włosku. W przeciwieństwie do tłumaczy z czasów Reformacji, którzy przekładali Pismo na języki ojczyste, i w przeciwieństwie do misjonarzy tłumaczących na języki pól misyjnych, Darby był wyjątkowy: przetłumaczył Słowo Boże (całe albo sam Nowy Testament) na pięć nowożytnych języków europejskich – angielski, francuski, niemiecki, holenderski i włoski – które już posiadały Pismo! Nowe przekłady dla nowej nauki.

Pisma i styl

Darby opublikował ponad pięćdziesiąt tomów, co czyni go jednym z najbardziej płodnych pisarzy w historii chrześcijaństwa [47]. Jego dzieła cechuje jednak chyba najstraszliwszy styl literacki w całej historii literatury chrześcijańskiej [48]. Co jeszcze dziwniejsze, J.N.D. najwyraźniej świadomie pielęgnował niezgrabną prozę – dokładne przeciwieństwo przejrzystego stylu Kalwina – unikając „cielesnego uroku zgrabnie ułożonego zdania”, ponieważ nie chciał nikogo przyciągać do swoich pism przez pychę. Ciemność stylu dobrze jednak oddaje ciemność samej nauki.

Ten dziwny człowiek zmarł i został pochowany w Bournemouth w południowej Anglii (1882) [49]. A jednak jego dyspensacjonalizm, z tajnym, przedudrękowym pochwyceniem, obiegł cały świat. Wszystko to zaczęło się dla niego – i w pewnym sensie dla świata (choć swoje roszczenia ma tu również Plymouth) – wśród mglistych moczarów i we wspaniałej rezydencji w hrabstwie Wicklow w Irlandii! Herezjarcha odszedł, lecz jego herezja wciąż zwodzi miliony.
.

Na podstawie, źródło

Przypisy

[22] Sobór Trydencki, sesja VI, Dekret o usprawiedliwieniu, kanony 9–33.
[23] Por. Burnham, A Story of Conflict, s. 1–4.
[24] Taką analizę przedstawia Neatby: „Można nawet uznać, że ruch Braci [a zwłaszcza jego dyspensacjonalizm] zawdzięcza samo swoje istnienie po części nowym studiom proroczym, które zrodził niepokój umysłów będący następstwem długiej agonii wojen napoleońskich” (Neatby, A History of the Plymouth Brethren, s. 45).
[25] Choć Darby nie twierdził, że zna dzień czy miesiąc, to rok wskazał! Było to „jego przekonanie, że pochwycenie nastąpi w ciągu 1842 roku” (Burnham, A Story of Conflict, s. 152, przyp. 21). William Miller, kluczowa postać u początków sekty adwentystów dnia siódmego, twierdził, że Jezus Chrystus powróci na ziemię do 1844 roku – dwa lata po roku przepowiedzianym przez Darby’ego. Fałszywy prorok w dobrym towarzystwie fałszywych proroków.
[26] Gary L. Nebeker, „The Ecstasy of Perfected Love”: The Eschatological Mysticism of J.N. Darby, w: Prisoners of Hope?, s. 69.
[27] Pogląd, że to ona jest głównym źródłem poglądu J.N.D., propaguje i popularyzuje Dave MacPherson, The Incredible Cover-Up, Medford: Omega Publications 1980.
[28] Takie stanowisko zajmuje Duncan McDougall, The Rapture of the Saints, Muskogee: Artisan Publishers 1998.
[29] Por. Stunt, Influences in the Early Development of J.N. Darby, s. 63–66.
[30] Por. Burnham, A Story of Conflict, s. 122–126.
[31] John H. Gerstner nazywa je „swego rodzaju sympozjami na temat proroctw biblijnych” (John H. Gerstner, Wrongly Dividing the Word of Truth: A Critique of Dispensationalism, Morgan: Soli Deo Gloria Publications 2000, s. 22).
[32] Podobnie jak J.N.D., urodziła się w 1800 roku. W przeciwieństwie do Darby’ego zmarła jednak młodo (31 grudnia 1836).
[33] W poniedziałek 3 października odbyła się dyskusja o darach Ducha, była to jednak najwyraźniej raczej sesja przedkonferencyjna.
[34] Tematy omawiane w poszczególnych dniach trzech głównych konferencji w Powerscourt podaje Burnham, A Story of Conflict, s. 116–117, 119–120, 128; zob. też archive.org. Wystąpień nie spisywano i nie sporządzano protokołów obrad.
[35] Dla dyspensacjonalizmu jednak, jak widzieliśmy, „stworzenie i odkupienie” nie mają jednego „celu”, lecz dwa – ziemski naród żydowski i niebiański Kościół pogański.
[36] Biblijną i Reformowaną naukę streszcza Konfesja Belgijska, art. 28–29.
[37] Są one symbolem epoki Nowego Testamentu (por. William Hendriksen, More Than Conquerors: An Interpretation of the Book of Revelation, Grand Rapids: Baker 1997, s. 129).
[38] Dyspensacjonalizm odpowiada na ostatnie pytanie przecząco, ponieważ wierzący zostają pochwyceni przed dosłownym siedmioletnim uciskiem.
[39] Pismo i wiara Reformowana głoszą, że „ceremonie i figury prawa [w tym kamienna świątynia, kapłaństwo Aarona i krwawe ofiary] ustały wraz z przyjściem Chrystusa”, w którym „wypełniły się wszystkie cienie” (Konfesja Belgijska, art. 25).
[40] Podobnie jak rok wcześniej, poprzedziła ją poniedziałkowa sesja wieczorna (24 września).
[41] Burnham, A Story of Conflict, s. 121.
[42] Cyt. za: Burnham, A Story of Conflict, s. 122.
[43] Cyt. za: Neatby, A History of the Plymouth Brethren, s. 46.
[44] Wykłady genewskie Darby’ego, The Hopes of the Church of God, przeczą jednej „błogosławionej nadziei” jednego powrotu Pana (Tyt. 2:13) oraz nauce Reformacji.
[45] Co ciekawe, przez całą swoją posługę John Nelson Darby trzymał się chrztu niemowląt i nauki o wybraniu, a także sprzeciwiał się arminiańskiej doktrynie, jakoby nieodrodzony człowiek posiadał wolną wolę, by wybrać Chrystusa – w przeciwieństwie do ogromnej większości Braci i innych dyspensacjonalistów.
[46] Jej formalny tytuł brzmi: The Holy Scriptures: A New Translation from the Original Languages by J.N. Darby.
[47] Jego pisma ukazywały się w różnych wydaniach, a ponadto napisał wiele artykułów do czasopism, listów itp. i pozostawił liczne niepublikowane rękopisy.
[48] Sweetnam i Gribben piszą o „słynnie i potwornie nieprzeniknionej prozie Darby’ego” (J.N. Darby and the Irish Origins of Dispensationalism, s. 165). Czytamy, że „zwykły styl J.N.D. jest odpychający” – nawet w tak przychylnym źródle jak Henry Pickering (red.), Chief Men Among the Brethren, Loizeaux Brothers 1986, s. 14.
[49] Gerstner błędnie podaje, że w pogrzebie Darby’ego uczestniczyło „od ośmiu do dziesięciu tysięcy osób” (Wrongly Dividing the Word of Truth, s. 24). Jest to jednak błędne odczytanie pierwotnego źródła, które podaje liczbę „od ośmiuset do tysiąca”.

Zobacz w temacie

Print Friendly, PDF & Email