Argumenty teologiczne podawane w celu wykazania rzekomej późnej daty Daniela

Przeciwnicy Boga podważają Daniela jako autora Księgi Daniela twierdząc, że została ona napisana o wiele później niż w roku 536 – 530 przed Chrystusem. Podają oni znacznie późniejszą datę (około II wieku przed naszą erą) tym samym odzierając Księgę Daniela z proroctw i co za tym idzie z natchnienia Ducha (2 Tym. 3:16; 2 Piotra 1:21).

Zwolennicy teorii Machabejskiej zwyczajowo kładą wielki nacisk na rzekomy rozwój lub ewolucję myśli religijnej narodu izraelskiego. Wskazują oni na motywy i akcenty w Księdze Daniela, które według nich są podobne do tych, które charakteryzują literaturę apokryficzną okresu międzytestamentalnego (takie dzieła jak Księga Enocha i Testament Dwunastu Patriarchów, a nawet takie księgi apokryfów jak Tobiasz i Zuzanna).


Kwestie sporne

Te akcenty obejmują wyeksponowanie aniołów, nacisk na sąd ostateczny, zmartwychwstanie umarłych i Mesjasza. Przyznaje się, że w niektórych wcześniejszych księgach Starego Testamentu odniesienia do aniołów, sądu, królewskości Boga i Mesjasza są sporadyczne i uważa się, że nauki te osiągnęły o wiele bardziej rozwiniętą formę w Księdze Daniela niż w Księdze Ezechiela czy Księdze Zachariasza. Uważa się, że zwłaszcza angelologia przypomina tę z apokryficznej Księgi Enocha (I w. przed Chr.).

Jest to jednak stwierdzenie bardzo trudne do udowodnienia. Każdy czytelnik może łatwo sprawdzić, że Zachariasz w swoich proroctwach, które pochodzą z okresu od 519 do około 470 roku przed Chrystusem kilkakrotnie wspomina o Mesjaszu i aniołach.

Zach.2:3 A oto gdy Anioł, który rozmawiał ze mną, odchodził, inny anioł wyszedł mu naprzeciw.
.
Zach. 3:1 Potem ukazał mi Jozuego, najwyższego kapłana, który stał przed Aniołem PANA (Chrystofiania), i szatana stojącego po jego prawicy, aby mu się sprzeciwiać.
.
Zach. 6:12 I powiedz do niego: Tak mówi PAN zastępów: Oto mąż, którego imię brzmi Latorośl; on wyrośnie ze swego miejsca i zbuduje świątynię PANA.
.
Zach. 9:9 Raduj się wielce, córko Syjonu! Wykrzykuj, córko Jerozolimy! Oto twój Król przychodzi do ciebie; sprawiedliwy i Zbawiciel, cichy i siedzący na ośle, na oślątku, źrebięciu oślicy.
.
Zach. 13:1 W tym dniu zostanie otwarte źródło dla domu Dawida i mieszkańców Jerozolimy dla obmycia grzechu i nieczystości.
.
Zach. 14:5 Wtedy będziecie uciekać do doliny tych gór, bo dolina tych gór będzie sięgać aż do Azal. Będziecie uciekać, jak uciekaliście przed trzęsieniem ziemi za dni Uzjasza, króla Judy. Potem przyjdzie PAN, mój Bóg, a z nim wszyscy święci.

Co więcej, aniołowie odgrywają u Zachariasza bardzo podobną rolę jak u Daniela, a mianowicie interpretują znaczenie wizji, które zostały przedstawione prorokowi. Pokrewieństwo jest na tyle bliskie, że można wnioskować, iż albo Zachariasz wpłynął na Daniela, albo Daniel wpłynął na Zachariasza.

Dan. 8:15-17 (data powstania 536 – 530 B.C.) Zach. 1:18-21 (data powstania 480-470 B.C.)
15. A gdy ja, Daniel, patrzyłem na to widzenie i pytałem się o jego znaczenie, oto stanął przede mną ktoś o wyglądzie mężczyzny.

16. Usłyszałem też ludzki głos między brzegami Ulaj, który zawołał: Gabrielu, wyjaśnij mu to widzenie.

17. I przyszedł do mnie, gdzie stałem. A gdy przyszedł, zląkłem się i padłem na twarz. I powiedział do mnie: Zrozum, synu człowieczy, bo to widzenie spełni się w czasie ostatecznym.

18. Wtedy podniosłem swe oczy i spojrzałem, a oto cztery rogi.

19. I zapytałem Anioła, który rozmawiał ze mną: Cóż to jest? I odpowiedział mi: To są rogi, które rozproszyły Judę, Izraela i Jerozolimę.

20. Następnie PAN ukazał mi czterech kowali.

21. I zapytałem: Co oni przyszli czynić? I odpowiedział: To są rogi, które rozproszyły Judę, tak że nikt nie mógł podnieść swojej głowy. Dlatego oni przyszli, aby je przestraszyć i strącić rogi tych narodów, które podniosły swoje rogi przeciwko ziemi Judy, aby ją rozproszyć.

.

Również w Księdze Malachiasza (data powstania 433 – 424 B.C.) znajdują się dwa znaczące odniesienia do Mesjasza oraz do sądu ostatecznego, również w rozdziale 3.

Mal. 3:1 Oto posyłam mego posłańca, który przygotuje drogę przed moim obliczem. I nagle przybędzie do swojej świątyni Pan, którego wy szukacie, Posłaniec przymierza, którego wy pragniecie. Oto przyjdzie, mówi PAN zastępów.
.
Mal. 4:2 Ale dla was, którzy się boicie mojego imienia, wzejdzie Słońce sprawiedliwości z uzdrowieniem na swoich skrzydłach; wtedy wyjdziecie i wyrośniecie jak cielęta z zagrody.

Ponadto liczne odniesienia do aniołów zajdziemy w następujących Księgach:

Z drugiej strony, dzieła, które pochodzą z II w. p.n.e., takie jak 1 Księga Machabejska i greckie dodatki do Księgi Daniela, Barucha i Judyty, nie zawierają żadnego z tych czterech elementów (angelologia, zmartwychwstanie, sąd ostateczny i Mesjasz), które, jak się twierdzi, są tak charakterystyczne dla tego okresu, że rzekomo zdradzają pochodzenie Księgi Daniela z II w. p.n.e. Nawet żydowska literatura apokryficzna z I wieku n.e. zawiera tylko dwa dzieła (z możliwych szesnastu) posiadające wszystkie cztery cechy, a mianowicie Wizja Izajasza i Wniebowstąpienie Izajasza.

Być może dobrze byłoby w tym momencie przejrzeć występowanie tych czterech elementów we wcześniejszych księgach Starego Testamentu.
.

Aniołowie w Starym Testamencie

1. Jeśli chodzi o szeregi aniołów, Genesis wspomina o cherubach, Jozue odnosi się do księcia aniołów.

1 Mojż. 3:24 Tak wygnał człowieka i postawił na wschód od ogrodu Eden cherubinów i płomienisty miecz obracający się we wszystkie strony, aby strzegły drogi do drzewa życia
.
Jozue 5:13-14 13. A gdy Jozue był w pobliżu Jerycha, podniósł oczy i spojrzał, a oto mąż stał naprzeciw niego z wydobytym mieczem w ręku. Jozue podszedł do niego i zapytał: Czy ty jesteś po naszej stronie, czy po stronie naszych wrogów? 14. A on odpowiedział: Nie, gdyż jako wódz wojska PANA teraz przyszedłem. Wtedy Jozue upadł twarzą do ziemi, oddał pokłon i zapytał: Co mój Pan rozkaże swemu słudze?

Ich funkcją miało być dostarczanie wiadomości do Abrahama, Mojżesza, Jozuego, Gedeona i różnych proroków, takich jak Izajasz, Zachariasz i Ezechiel. Tak więc już w Torze znajdujemy aniołów objawiających wolę Bożą, zapewniających ochronę ludowi Bożemu i niszczących siły wroga.
.

Zmartwychwstanie w Starym Testamencie

2. Jeśli chodzi o zmartwychwstanie, mamy słynne stwierdzenie Hioba, Izajasza, wizję Ezechiela o dolinie suchych kości i być może wskrzeszenie zmarłych przez Eliasza i Elizeusza.

Hiob 19:25-26 25. Wiem bowiem, że mój Odkupiciel żyje i że w ostateczny dzień stanie na ziemi. 26. A choć moja skóra się rozłoży, to w swoim ciele ujrzę Boga.
.
Izaj. 26:19 Twoi umarli ożyją, wraz z moim trupem powstaną. Ocućcie się i śpiewajcie, wy, którzy spoczywacie w prochu! Twoja rosa bowiem będzie jak rosa na ziołach, a ziemia wyda umarłych.
.
1 Król. 17:22 I PAN wysłuchał głosu Eliasza. Dusza dziecka wróciła do niego i ożyło.
.
2 Król. 4:35 Potem wyszedł od niego, przechadzał się po domu tam i z powrotem, po czym wstąpił do pokoju i położył się na nim. Wtedy chłopiec kichnął siedem razy i otworzył oczy.

Z drugiej strony, spośród dużej liczby dzieł postkanonicznych, tylko Księga Dwunastu Patriarchów odnosi się do zmartwychwstania zarówno sprawiedliwych, jak i złych, co znajduje się w Księdze Daniela

Dan. 12:2 A wielu z tych, którzy śpią w prochu ziemi, obudzi się, jedni do życia wiecznego, a drudzy ku hańbie i wiecznej pogardzie.

Sąd ostateczny w Starym Testamencie

3. Doktryna o sądzie ostatecznym jest wspomniana w Księdze Izajasza, Sofoniasza, Aggeusza, Zachariasza, Malachiasza i w wielu Psalmach. W wielu przypadkach sąd ten odnosi się zarówno do narodów świata, jak i do Izraela. Odniesienia do księgi życia lub księgi pamięci sięgają aż do Księgi Wyjścia

2 Mojż. 32:32 Teraz jednak przebacz ich grzech, a jeśli nie, wymaż mnie, proszę, z twojej księgi, którą napisałeś.
.
Izaj. 4:3 I stanie się tak, że ten, kto zostanie na Syjonie, i ten, kto pozostanie w Jerozolimie, będą nazwani świętymi – każdy, kto jest zapisany wśród żywych w Jerozolimie;
.
Izaj. 65:6 Oto zapisano to przede mną. Nie zamilknę, ale oddam i odpłacę im w zanadrzu;
.
Mal 3:16 Wtedy rozmawiali o tym między sobą ci, którzy się bali PANA. PAN zobaczył to i usłyszał, i napisano księgę wspomnień przed nim z powodu tych, którzy się boją PANA i rozmyślają o jego imieniu.

Mesjasz w Starym Testamencie

4. Koncepcja Mesjasza pojawia się już w Księdze Rodzaju i występuje w całym Starym Testamencie

  • Szatan zrobi szramę na pięcie Mesjasza, 1 Mojż. 3:15
    .
  • Mesjasz prawdziwym i jedynym zakryciem grzechów zobrazowany przez krwawą ofiarę Abla, 1 Mojż. 4:4
    .
  • Mesjasz prawdziwą arką bezpieczeństwa do której wchodzą grzesznicy i płyną przez wody sądu Bożego, 1 Mojż. 6:8
    .
  • Ofiara złożona po sądzie nad światem obrazem ofiary Mesjasza, 1 Mojż. 8:20-22
    .
  • Izaak mający zostać złożony w ofierze i baran złożony w jego zastępstwie obrazem ofiary Mesjasza, 1 Mojż. 22:9-13
    .
  • Ofiara baranka paschalnego chroniąca przed aniołem śmierci obrazem ofiary Mesjasza, prawdziwego baranka, 2 Mojż. 12:21-29
    .
  • Ofiary całopalne, ofiary pojednania, odpuszczenia grzechów wypełnione przez ofiarę Mesjasza, 3 Mojż. 1:1-7
    .
  • Mesjasz prawdziwą skałą zabitą aby wylać wody życia, 2 Mojż. 174 Mojż. 20
    .
  • Mesjasz kamieniem zgorszenia i opoką, Izaj. 8:14-16
    .
  • Mesjasz prorokiem jak Mojżesz, 5 Mojż. 18:15
    .
  • Mesjasz opuszczony przez Boga, wyszydzony, kości rozłączone, serce jak wosk, język .wyschnięty, szaty podzielone, Psalm 22
  • Żółć i ocet podana Mesjaszowi, Psalm 69:21
    .
  • Mesjasz zapowiedziany na początku księgi, Psalm 40:7-8
    .
  • Mesjasz zbity, opluty, zelżony, pohańbiony, Izaj. 50:6-7
    .
  • Mesjasz odkupicielem gładzącym grzechy, Daniel 9:24
    .
  • Mesjasz przebity, Zach. 12:10
    .
  • Mesjasz będzie w postaci ludzkiej, Izaj.. 52:13-15
    .
  • Mesjasz bez piękności i urody, Izaj. 53:2
    .
  • Mesjasz wzgardzony, upodlony mąż boleści, Izaj. 53:3
    .
  • Mesjasz zraniony, zbity, biorący nieprawości nasze na siebie, Izaj. 53:4-5
    .
  • Mesjasz wiedziony na śmierć jak baranek, Izaj. 53:7
    .
  • Mesjasz zabity, Izaj. 53:8
    .
  • Mesjasz utrapiony i starty przez Boga, ofiara za nasze grzechy, Izaj. 53:9
    .
  • Mesjasz policzony w poczet przestępców, noszący nasz grzech, Izaj. 53:12
    .
  • Mesjasz zdradzony przez przyjaciela, Psalm 41:9
    .
  • Mesjasz posiada dwie natury: całkowicie Boską i całkowicie ludzką, Mich. 5:2

Bez wątpienia można zauważyć pewien postęp w rozwoju tych doktryn podczas historii objawienia się Boga Izraelowi, ale błędem jest przypuszczać, że Daniel zawiera coś radykalnie nowego w którejkolwiek z czterech spornych dziedzin. Co więcej, te dokładne doktryny były najbardziej odpowiednie dla pociechy i zachęty Izraela w czasie niewoli i na progu ich powrotu do ziemi obiecanej.
.


Argumenty egzegetyczne za późną datą Daniela;

Zwolennicy teorii daty Machabejskiej twierdzą, że było niemożliwym, aby autor z VI wieku p.n.e. mógł napisać tak szczegółowe przepowiednie dotyczące nadchodzących wydarzeń w historii Izraela, jakie są zawarte w proroczych rozdziałach Księgi Daniela. Twierdzą oni również, że podejrzaną okolicznością jest to, że tak dokładne przepowiednie sięgają tylko do czasów panowania Antiocha IV (175-164 p.n.e.), ale nic poza ten czas. Oczywistym wnioskiem jest więc, że całe to dzieło zostało napisane przez kogoś, kto żył za panowania Antiocha IV i „skomponował tę literacką fikcję” w celu zachęcenia żydowskich patriotów z jego własnego pokolenia do przyłączenia się do Machabeuszy w zrzuceniu syryjskiego jarzma. Tak więc wszystkie spełnione przepowiednie można wyjaśnić jako vaticinia ex eventu czyli „proroctwa” napisane post factum.

To wyjaśnienie danych w Księdze Daniela, które jest tak stare jak neoplatoński polemista Porfiriusz (zmarły w 303 r. n.e.), zależy dla swej ważności od słuszności założenia, że nie ma dokładnych przepowiedni, które spełniłyby się po 165 r. p.n.e. Teza ta jednak nie może być skutecznie utrzymana w świetle wewnętrznych dowodów tekstu i jego korelacji ze znanymi faktami historii starożytnej.

Należy jednak zauważyć, że w Księdze Daniela wiele uwagi poświęcono nadchodzącym wydarzeniom z czasów panowania Antiocha, a to dlatego, że okres ten miał stanowić największe zagrożenie w całej późniejszej historii (oczywiście poza spiskiem Hamana w czasach Estery którego celem było całkowite unicestwienie narodu żydowskiego) dla przetrwania wiary i narodu izraelskiego. Zakładając, że przepowiednie te były dane pod Boskim natchnieniem i że Bóg troszczył się o zachowanie swego ludu przymierza, należało się spodziewać, że objawienia w Księdze Daniela dadzą przyszłym pokoleniom jasno do zrozumienia, że Bóg nie tylko przewidział, ale i dobrze zabezpieczył lud przed groźbą zagłady, którą miał stworzyć Antioch Epifanes.

Ten proroczy nacisk był tym bardziej uzasadniony, że Antioch i jego prześladowania miały służyć jako typ ostatecznego Antychrysta i Wielkiego Ucisku, który ma nadejść w czasach ostatecznych (zgodnie z mową oliwną Chrystusa, zapisanym w Mat. 24 i Marka 13). Widać to wyraźnie w zaskakującym sposobie, w jaki postać greckiego cesarza Antiocha nagle wtapia się w postać ostatniego Antychrysta począwszy od wersetu 40.

Dan. 11:40-45 40. A pod koniec czasu będzie z nim walczył król południa; ale król północy uderzy na niego jak burza z rydwanami, jeźdźcami i licznymi okrętami, wtargnie do krajów, zaleje je i przejdzie. 41. Potem wkroczy do pięknej ziemi i wiele krajów padnie. Te jednak ujdą z jego rąk: Edom, Moab i pierwsi z synów Ammona. 42. Wyciągnie swą rękę po kraje, a ziemia Egiptu nie zdoła mu ujść. 43. Opanuje skarby złota i srebra oraz wszystkie kosztowności Egiptu, a Libijczycy i Etiopczycy pójdą za nim. 44. Ale wieści ze wschodu i z północy przestraszą go. Dlatego wyruszy z wielkim gniewem, aby wielu wygubić i wytępić. 45. I rozbije namioty swego pałacu między morzami na pięknej górze świętej; ale jego koniec przyjdzie na niego i nikt mu nie pomoże.

Zauważmy, że w 11:45 jest powiedziane, że Mały Róg spotka swoją śmierć w Palestynie, podczas gdy Antioch IV faktycznie umarł w Tabae, w Persji). Interesujące jest to, że nawet S. R. Driver przyznaje, że te ostatnie wersety nie odpowiadają temu, co wiadomo o końcowych etapach kariery Antiocha; w rzeczywistości spotkał go koniec w Tabae w Persji po daremnej próbie splądrowania bogatej świątyni Elymais w Elamie.
.

Najsłabsze ogniwo

Można powiedzieć, że najsłabszym punktem w całej strukturze teorii Machabeuszy jest identyfikacja czwartego imperium przepowiedzianego w rozdziale 2. Aby utrzymać swoje stanowisko, teoretycy późnej daty muszą interpretować to czwarte imperium jako odnoszące się do królestwa Macedończyków lub Greków założonego przez Aleksandra Wielkiego około roku 330 p.n.e. Oznacza to, że

  • trzecie imperium musi być utożsamiane z królestwem perskim założonym przez Cyrusa Wielkiego,
    .
  • drugie imperium musi być krótkotrwałą władzą Medów, krótko utrzymywaną przez legendarnego Dariusza Meda.

Zgodnie z tą interpretacją w rozdziale 2

  • głowa ze złota reprezentuje imperium chaldejskie,
  • pierś ze srebra – imperium medyjskie,
  • brzuch i uda z mosiądzu – imperium perskie,
  • nogi z żelaza – imperium greckie.

Chociaż ta identyfikacja czterech imperiów jest dziś szeroko rozpowszechniona wśród uczonych, to w świetle wewnętrznych dowodów jest ona mało wiarygodna. To znaczy, sam tekst Księgi Daniela daje najsilniejsze wskazówki, że autor uważał Medów i Persów za części składowe jednego i tego samego imperium, i że pomimo określenia króla Dariusza mianem „Meda”, nigdy nie myślał o tym, że przed imperium perskim istniało kiedykolwiek oddzielne i odrębne imperium medyjskie.
.

Symbolika i jej znaczenie

Dan. 7:3-8
.
3. A cztery wielkie bestie wyszły z morza, jedna różniła się od drugiej.

4. Pierwsza była podobna do lwa i miała orle skrzydła. Przypatrywałem się jej, aż jej skrzydła zostały wyrwane i podniosła się z ziemi tak, że stanęła na nogach jak człowiek, a dano jej serce ludzkie.

5. Potem oto druga bestia, podobna do niedźwiedzia. I stanęła na jednym boku, mając trzy żebra w paszczy między zębami. I tak mówiono do niej: Wstań, pożeraj dużo mięsa.

6. Potem spojrzałem, a oto inna bestia, podobna do pantery, która miała cztery ptasie skrzydła na grzbiecie. Bestia miała także cztery głowy i dano jej władzę.

7. Potem widziałem w nocnych widzeniach: Oto czwarta bestia, straszna, przerażająca i bardzo silna, mająca wielkie żelazne zęby. Pożerała i miażdżyła, a resztę deptała swoimi nogami. Różniła się od wszystkich bestii, które były przed nią, i miała dziesięć rogów.

8. Uważnie przypatrywałem się rogom, a oto mały róg wyrósł między nimi i trzy spośród tych pierwszych rogów zostały wyrwane przed nim. A oto w tym rogu były oczy podobne do oczu ludzkich i usta mówiące wielkie rzeczy.

Symbolika Daniela 7 wyklucza możliwość identyfikowania drugiego imperium jako Medii, a trzeciego jako Persji. W tym rozdziale:

  • Pierwsze królestwo jest reprezentowane przez lwa. Wszyscy uczeni zgadzają się, że przedstawia ono królestwo chaldejskie lub babilońskie.
    .
  • Drugie królestwo pojawia się jako niedźwiedź pożerający trzy żebra. Odpowiada to trzem głównym podbojom imperium medo-perskiego: Lidii, Babilonu i Egiptu (za czasów Cyrusa Wielkiego i Kambyzesa).
    .
  • Trzecie imperium przedstawione jest jako lampart z czterema skrzydłami i czterema głowami. Nie ma wzmianki o tym, że imperium perskie było podzielone na cztery części, ale wiadomo, że imperium Aleksandra Wielkiego po jego śmierci podzieliło się na cztery części, a mianowicie: Macedonię – Grecję, Trację – Azję Mniejszą, imperium Seleucydów (obejmujące Syrię, Babilonię i Persję) oraz Egipt. Naturalnym wnioskiem jest więc to, że lampart reprezentuje imperium greckie.
    .
  • Czwarte królestwo przedstawione jest jako przerażająca dziesięciorożna bestia, nieporównywalnie potężniejsza od pozostałych i zdolna pożreć całą ziemię. Dziesięć rogów silnie sugeruje dziesięć palców obrazu opisanego w rozdziale 2, a należy zauważyć, że palce te są opisane w rozdziale 2 jako mające ścisły związek z dwiema nogami z żelaza. Te dwie nogi mogą być łatwo utożsamione z imperium rzymskim, które w czasach Dioklecjana podzieliło się na imperium wschodnie i zachodnie. Ale nie ma sposobu, aby pogodzić je z historią imperium greckiego, które nastąpiło po śmierci Aleksandra.

„Ale wiemy, że Rzymianie byli panami aż do Babilonu; znamy następujące kraje, które zostały przez nich ujarzmione: Azja Mniejsza, Syria, Cylicja, Grecja i Macedonia, zarówno Hiszpania, Galia, Illyricum, jak i część Niemiec. W końcu Brytania została podbita przez Juliusza Cezara. Nic dziwnego, że ta bestia nazywana jest potężną i bardzo silną! Zanim bowiem Juliusz Cezar został panem Cesarstwa, całe Morze Śródziemne we wszystkich swych częściach podlegało Cesarstwu Rzymskiemu.”Jan Kalwin, Komentarz do Daniela 7:7, źródło

W Dan. 8 mamy dalsze symbole, które pomagają nam w identyfikacji drugie  i trzecie z imperiów. Tam baran o dwóch rogach (z których jeden jest wyższy od drugiego, tak jak Persja przysłoniła Media w imperium Cyrusa) jest ostatecznie obalony przez kozła, który na początku pokazuje tylko jeden róg (łatwo identyfikuje się go z Aleksandrem Wielkim), ale później wyrastają cztery rogi (tj. Macedonia, Azja Mniejsza, Syriia i Egipt), z których w końcu rozwija się mały róg, czyli Antioch Epifanes.

Dan. 8:20-22 20. Ten baran, którego widziałeś, o dwóch rogach, to są królowie Medów i Persów. 21. A ten kosmaty kozioł to król Grecji, a ten wielki róg między jego oczami to pierwszy król. 22. A to, że został złamany, a powstały cztery inne w jego miejsce, oznacza, że cztery królestwa powstaną z jego narodu, ale nie będą miały jego potęgi.

Dlatego z punktu widzenia symboliki rozdziałów 2, 7 i 8, identyfikacja czterech imperiów z Babilonem, Medo-Persją, Grecją i Rzymem przedstawia doskonałą zgodność, podczas gdy identyfikacja związana z teorią daty Machabeuszy przedstawia najbardziej poważne rozbieżności.

Na podstawie Źródło


Zobacz w temacie

Print Friendly, PDF & Email