Wstęp do studium dogmatyki, część 4: przedmiot i podmiot dogmatyki

utworzone przez | lis 12, 2026 | Teologia systematyczna

Poznanie Boga

Jan 17:3 A to jest życie wieczne, aby poznali ciebie, jedynego prawdziwego Boga i tego, którego posłałeś, Jezusa Chrystusa.

Dotychczas w naszym badaniu dogmatyki przyjrzeliśmy się konieczności i znaczeniu dogmatyki oraz jej właściwej definicji. Teraz zwracamy uwagę na przedmiot dogmatyki. Przez przedmiot rozumie się to, czym dogmatyka się zajmuje i co czyni celem swoich wysiłków – co bada i co wytwarza.

Przy rozważaniu przedmiotu dogmatyki może powstać kilka pytań.

  • Czy jest nim świadomość chrześcijanina?
    .
  • Czy wiara kościoła w danym okresie?
    .
  • Czy to, co kościół ogłasza za prawdę?
    .
  • Czy też poznanie Boga? A może sam Bóg?

Herman Hoeksema stwierdził, że przedmiotem dogmatyki jest „prawdziwe poznanie Boga” [1]. To, czym dogmatyka się zajmuje, co bada i co zamierza krzewić, jest poznaniem Boga. Tradycyjnie rozróżnia się poznanie archetypiczne i ektypiczne [2].

Archetypiczne to nieskończone, pierwotne poznanie, jakie Bóg ma o sobie samym,

Ektypiczne to skończone poznanie Boga, jakie Kościół ma dzięki Jego objawieniu.

Przedmiotem dogmatyki jest to drugie. Nie wolno nam jednak zbyt ostro przeprowadzać tego rozróżnienia, ponieważ Bóg objawia siebie takim, jakim naprawdę jest, a ektypiczne poznanie Boga jest takie, że jego rzeczywistym przedmiotem zawsze jest sam Bóg.

Przedmiot dogmatyki

Przedmiot dogmatyki jest ektypiczny – jest tym, co Pismo nazywa „imieniem” Boga. Nie wolno jednak zapominać, że objawienie się Boga daje poznać prawdziwie, choć niewyczerpująco, kim i czym jest On sam w sobie. Dlatego przedmiotem dogmatyki jest poznanie Boga, które odzwierciedla stworzeniom własne poznanie, jakie Bóg ma o sobie.

Ponieważ objawienie Boga daje poznać samego Boga, przedmiotem dogmatyki jest Bóg. Spór w obozie Reformowanym o to, czy przedmiotem dogmatyki jest poznanie Boga, czy sam Bóg, wydaje mi się zbędny. Przedmiotem jest Bóg w takim wymiarze, w jakim prawdziwie i rzeczywiście dał się poznać, a przez to dał samego siebie swojemu ludowi, aby Go badał, rozważał i – w Chrystusie – dotykał i oglądał:

1 Jana 1:1-3 1. To, co było od początku, co słyszeliśmy, co widzieliśmy na własne oczy, na co patrzyliśmy i czego dotykały nasze ręce, o Słowie życia; 2. (Bo życie zostało objawione, a my je widzieliśmy i świadczymy o nim, i zwiastujemy wam to życie wieczne, które było u Ojca, a nam zostało objawione). 3. To, co widzieliśmy i słyszeliśmy, to wam zwiastujemy, abyście i wy mieli z nami społeczność, a nasza społeczność to społeczność z Ojcem i z jego Synem, Jezusem Chrystusem.

Jak stwierdził Benjamin B. Warfield:

„On [Bóg] – On sam, nie nasza myśl o Nim ani nasze przekonania o Nim, lecz On sam – jest przedmiotem naszego najwyższego poznania… To właśnie to poznanie Boga określa się właściwym terminem «teologia»”[3].

Nie ten czy inny tekst, lecz cały, jasny, potężny cel Pisma polega na objawieniu Boga, aby Jego lud mógł Go poznać: przez spisaną, wyrażoną w twierdzeniach, doktrynalną prawdę Bóg jest przedmiotem naszego poznania.

Mat. 11:27 Wszystko zostało mi dane od mego Ojca i nikt nie zna Syna, tylko Ojciec, ani nikt nie zna Ojca, tylko Syn i ten, komu Syn zechce objawić.

Duch bada nawet głębokości Boga i naucza nas tych rzeczy:

1 Kor. 2:10 Nam zaś Bóg objawił to przez swojego Ducha. Duch bowiem bada wszystko, nawet głębokości Boga.

Tego samego naucza Ewangelia Jana: Jezus Chrystus, Syn, „opowiedział” nam o Ojcu – to jest główny cel Jezusa Chrystusa w Jego wcieleniu.

Jan 1:18 Boga nikt nigdy nie widział. Jednorodzony Syn, który jest w łonie Ojca, on nam o nim opowiedział.

Jan 17:3 A to jest życie wieczne, aby poznali ciebie, jedynego prawdziwego Boga i tego, którego posłałeś, Jezusa Chrystusa.

Praktyczne konsekwencje

Z przedmiotu teologii można wyprowadzić pewne praktyczne konsekwencje, zarówno dla kaznodziei, jak i dla teologa.

Po pierwsze, właściwe zrozumienie przedmiotu dogmatyki ustala wartość, ważność i konieczność dogmatyki. Boga trzeba poznać, ponieważ poznanie Boga jest głównym celem człowieka i najwyższym powołaniem kościoła.

Po drugie, musimy dbać o to, by nasza dogmatyka zachowała ten przedmiot. Nie może się ona przerodzić w studium chrześcijańskiego życia i doświadczenia. Nie może nawet stać się jedynie studium zbawienia, łącznie z poznaniem zbawienia. Nie może zakończyć się na Jezusie Chrystusie. Bynajmniej nie oznacza to wykluczenia Chrystusa, zbawienia, a nawet chrześcijańskiego życia i doświadczenia. Chodzi raczej o uczczenie Bóstwa Boga.

Zachowanie właściwego przedmiotu dogmatyki wymaga od dogmatyka staranności w jego pracy. Staranności wymaga się nawet w naukach ziemskich, które dotyczą spraw jedynie ziemskich. O ileż bardziej wymaga się precyzji w dogmatyce, w której chodzi o chwałę Bożą! Dogmatyka wymaga większej staranności niż inne dyscypliny – one bowiem mają do czynienia tylko z rzeczami ziemskimi i przemijającymi, dogmatyka zaś dotyczy poznania Boga. W tym świetle dogmatyk, świadom ostatecznego przedmiotu dogmatyki, musi pracować z bojaźnią i drżeniem:

1 Kor. 2:3 I byłem u was w słabości, w bojaźni i z wielkim drżeniem.

Podmiot dogmatyki

Definicja dogmatyki, jak powiedzieliśmy, brzmi:

„ta dyscyplina teologiczna, w której dogmatyk, w organicznym związku z kościołem zarówno przeszłości, jak i teraźniejszości, stawia sobie za cel wydobycie z Pisma prawdziwego poznania Boga i przedstawienie go w systematycznej formie, a po porównaniu istniejących dogmatów z Pismem – doprowadzenie poznania Boga do wyższego stopnia rozwoju”.

Definicja stanowi, że przedmiotem dogmatyki jest poznanie Boga.
.

Teolog jako podmiot

Teraz rozważymy podmiot dogmatyki, a konkretnie: kto wykonuje pracę dogmatyki? Jest to ten element naszej definicji, który odnosi się do „dogmatyka, w organicznym związku z kościołem”.

Pierwszym podmiotem dogmatyki jest teolog, mianowicie wykształcony mąż wyznaczony przez kościół do pracy teologicznej, zazwyczaj w związku z kształceniem mężczyzn do służby duszpasterskiej. Indywidualny teolog odegrał potężną rolę w formułowaniu i przyjmowaniu dogmatu przez kościół – na przykład Atanazy, Augustyn, Luter, Kalwin, a w Protestanckich Kościołach Reformowanych (PRC) Herman Hoeksema. Ci mężowie byli teologami!

Mówiąc dokładniej, profesor seminarium musi uważać to za część swojego powołania. Ale bynajmniej nie tylko profesor seminarium jest dogmatykiem. Każdy Reformowany kaznodzieja i pastor jest dogmatykiem, z konieczności zaangażowanym w pracę dogmatyki. Dlatego przedmiot dogmatyki jest tak ważny dla mężczyzn przygotowywanych do życia w służbie duszpasterskiej. W pewnej mierze kaznodzieje Słowa wykonują zadanie dogmatyczne w każdym kazaniu, na każdej lekcji katechezy i podczas każdej wizyty duszpasterskiej. Dogmatyka musi być fundamentem tego wszystkiego, a Bóg – przedmiotem. Dlatego owocem służby, zwłaszcza niektórych kaznodziejów, jest znaczący wkład w dogmatykę. Co więcej, Jan Kalwin i Herman Hoeksema byli przede wszystkim kaznodziejami, a znaczna część ich pracy i wkładu teologicznego wynikała bezpośrednio z ich kaznodziejstwa.

Dogmatyk, czy to teolog Reformowany w ściślejszym sensie, czy reformowany pastor, musi spełniać pewne wymagania.
.

Człowiek kościoła

Po pierwsze, musi być człowiekiem kościoła – nie w sensie „mój kościół, czy ma rację, czy nie”, lecz w tym sensie, że pracuje na gruncie tradycji swojego kościoła, a zwłaszcza w znajomości wyznań wiary Kościoła Reformowanego i w zgodzie z nimi. A ponieważ wiara Reformowana czci kościół przeszłości i jest jego kontynuacją, musi on pracować nad nauką i dogmatem z najwyższym szacunkiem dla dogmatycznej pracy kościoła w przeszłości.

Teolog Reformowany nie przystępuje do swojej pracy bez założeń, ale nie oznacza to też, że będzie bezkrytyczny wobec dogmatu kościoła, czy to przeszłości, czy własnego kościoła. Wobec Pisma natomiast jest i musi być bezkrytyczny. Nawet wyznaniowe sformułowanie nauki podlega jednak w teorii badaniu i poprawie – nie badaniu i poprawie dokonywanej przez teologa, lecz przez Pismo. Hoeksema mówi:

„Autorytet dogmatu nigdy nie jest ostateczny… żadnego bezwarunkowego podporządkowania się dogmatowi”[4].

Młodzi teologowie, także w Kościołach Reformowanych, którzy rozpoczynają swoją pracę od pogardy dla tradycji Reformowanej i burzenia dogmatycznej budowli przeszłości, są głupcami; nie można się po nich spodziewać niczego wartościowego. Przeciwnie, młodzi teologowie muszą pracować z tradycją! Muszą ją uczynić swoją, a wtedy może się okazać, że zostaną użyci do poprawiania, ulepszania i rozwijania!
.

Mąż wiary i pobożności

Drugim wymaganiem wobec indywidualnego dogmatyka jest to, by był mężem wiary i pobożności. Musi mieć kwalifikację osobistej duchowości. Jakże może zajmować się poznaniem Boga ktoś, kto Boga nie miłuje i się Go nie boi? Jakże może posługiwać się Pismem ktoś, kto sam nie czci Pisma jako Słowa Bożego?

Izaj. 66:2 Bo to wszystko moja ręka uczyniła i dzięki niej powstało to wszystko, mówi PAN. Lecz ja patrzę na tego, który jest ubogi i skruszony w duchu i który drży na moje słowo.

1 Tym. 4:16 Pilnuj samego siebie i nauki, trwaj w tych rzeczach, bo to czyniąc, i samego siebie zbawisz, i tych, którzy cię słuchają.

Pilnowanie samego siebie jest tu wezwaniem do osobistej duchowości. Zawodowy teolog, który sam jest człowiekiem światowym, jest plagą dla kościoła; żaden nieodrodzony człowiek nie może być dobrym teologiem (może stać się co najwyżej teologiem znanym, jak Paul Tillich).

Jeśli ktoś nie jest wierzący, nie ma czego szukać jako teolog! Przede wszystkim musi być zachowana osobista pobożność, jak Paweł nakazuje Tymoteuszowi. Wszyscy teologowie muszą czcić Biblię jako samo Słowo Boże, bać się Boga i przestrzegać Jego przykazań, upamiętać się ze swoich grzechów i wierzyć w Jezusa Chrystusa, miłować kościół i chodzić w duchu pokory! Zwróćmy uwagę na duchowe wymagania stawiane biskupowi – te cechy muszą znamionować duchowość teologa:

1 Tym. 3:1-7 1. Wiarygodne to słowa: Jeśli ktoś dąży do biskupstwa, pragnie dobrej pracy. 2. Biskup więc ma być nienaganny, mąż jednej żony, czujny, trzeźwy, przyzwoity, gościnny, zdolny do nauczania; 3. Nieoddający się piciu wina, nieskłonny do bicia, niełakomy na brudny zysk, ale opanowany, niekłótliwy, niechciwy; 4. Dobrze rządzący własnym domem, trzymający dzieci w posłuszeństwie i wszelkim szacunku; 5. Jeśli bowiem ktoś nie umie rządzić własnym domem, jakże będzie mógł troszczyć się o kościół Boży? 6. Nie nowicjusz, żeby nie wbił się w pychę i nie wpadł w potępienie diabelskie. 7. Musi też mieć dobre świadectwo od tych, którzy są na zewnątrz, żeby nie ściągał na siebie hańby i nie wpadł w sidła diabła.

W tym duchu pisze John Murray:

„Człowiekowi, który podejmuje się interpretacji i formułowania prawdy przekazanej nam przez objawienie, brakuje pierwszego wymogu, jeśli nie jest przepojony pokorą i oświeceniem, jakich udziela zamieszkiwanie Ducha Świętego” [5].

Rozważmy ponadto trafne stwierdzenie Atanazego w tym duchu:

„Do badania i właściwego rozumienia Pism potrzeba jednak dobrego życia i czystej duszy oraz chrześcijańskiej cnoty, która prowadzi umysł do uchwycenia, na ile pozwala ludzka natura, prawdy o Bogu Słowie. Nie można w żaden sposób zrozumieć nauki świętych, jeśli nie ma się czystego umysłu i nie stara się naśladować ich życia. Kto chce patrzeć na światło słońca, ten naturalnie najpierw przeciera oko, aby w jakiejś mierze zbliżyć się do czystości tego, na co patrzy; a kto chce zobaczyć miasto czy kraj, udaje się na miejsce, aby to uczynić.
.
Podobnie, kto chce zrozumieć myśl świętych pisarzy, musi najpierw oczyścić własne życie i zbliżyć się do świętych, naśladując ich czyny. Tak zjednoczony z nimi we wspólnocie życia, zrozumie rzeczy objawione im przez Boga, a odtąd, unikając niebezpieczeństwa, które na sądzie zagraża grzesznikom, otrzyma to, co zachowane jest dla świętych w królestwie niebieskim. O tej nagrodzie napisano: «Czego oko nie widziało ani ucho nie słyszało, ani nie wstąpiło do serca człowieka, to przygotował Bóg» tym, którzy prowadzą życie pobożne i miłują Boga i Ojca w Chrystusie Jezusie, naszym Panu, przez którego i z którym niech będzie samemu Ojcu, z samym Synem, w Duchu Świętym, cześć i moc, i chwała na wieki wieków. Amen” [6].

Solidne wykształcenie

Trzecim wymaganiem wobec dogmatyka jest to, by był przygotowany do tej pracy przez solidne, gruntowne wykształcenie humanistyczne i teologiczne. Kościoły Reformowane, podobnie jak kościół powszechny we wszystkich wiekach, wymagają wykształconych duchownych. Znajomość języków, jak również innych przedmiotów programu humanistycznego i teologicznego, jest także niezbędna. Studenci muszą traktować swoje seminaryjne kształcenie jako konieczne przygotowanie do wielkiego i zacnego zadania dogmatycznego, które przed nimi stoi.

Niewykształcony dogmatyk niezmiennie ponosi porażkę, ale też zazwyczaj staje się przywódcą sekty; niemal każdy założyciel sekty był laikiem pracującym z Biblią i konkordancją, który nie otrzymał formalnego wykształcenia. Współczesnym przykładem jest Harold Camping (1921–2013), który zwiódł ludzi szaloną egzegezą dotyczącą przewidywań czasów ostatecznych. Częściowo wynikało to z tego, że nie miał wykształcenia. Więcej szkód wyrządzili ludzie niewykształceni i nieświadomi niż heretycy.

Pracowitość

Po czwarte, dogmatyk musi pracować długie, ciężkie dni i poświęcać się pracy w dogmatyce. Dogmatyk musi pracować z Pismem i dogmatami kościoła. W tej pracy musi czytać, czytać i jeszcze raz czytać. Apostoł Paweł, oczekując na egzekucję przed cesarzem Neronem, prosi młodego Tymoteusza, by przyniósł mu jego osobistą bibliotekę:

2 Tym. 4:13 Płaszcz, który zostawiłem w Troadzie u Karposa, przynieś ze sobą, gdy przyjdziesz, a także księgi, zwłaszcza pergaminy.

Ponadto w poprzednim liście napisał:

1 Tym. 4:13 Dopóki nie przyjdę, pilnuj czytania, zachęcania i nauki.

1 Tym. 4:15 O tym rozmyślaj, temu się oddawaj, aby twoje postępy były widoczne dla wszystkich.

Nie ma dość surowej kary dla leniwego duchownego. Bóg nie pobłogosławi jego służby ani jego pracy w dogmatyce. Nie będzie ona owocna i z pewnością nie rozkwitnie. Czas jest krótki. Mamy się oddać tej pracy z pilnością teraz. Nadchodzi wieczny odpoczynek.

Cierpienie

Trudząc się tu na dole, dogmatyk musi cierpieć – i to jest piąte wymaganie wobec teologa. Marcin Luter powiedział:

„Tylko doświadczenie czyni teologiem. Nie rozumienie, czytanie czy spekulacja, lecz życie – ba, umieranie i bycie potępionym – czyni teologiem”[7].

Takie cierpienie uczyni lepszymi duchownymi i teologami.
.

Kościół jako podmiot

Już sam fakt, że indywidualny dogmatyk pracuje w związku z kościołem, wskazuje, że w ważnym sensie rzeczywistym podmiotem dogmatyki jest kościół. Kościół wykonuje tę pracę przez swoich teologów w seminarium oraz przez swoich pastorów i nauczycieli.

Dogmat tworzy kościół, nigdy indywidualny teolog. Kościół jako instytucja formułuje, a następnie urzędowo przyjmuje dogmaty. Dzieje się to przez długie okresy, za pomocą kazań, sporów, pism, a nawet dyskusji wśród członków. To właśnie oznaczają słowa Pana, że Duch prawdy wprowadzi uczniów we wszelką prawdę:

Jan 16:13 Lecz gdy przyjdzie on, Duch prawdy, wprowadzi was we wszelką prawdę. Nie będzie bowiem mówił sam od siebie, ale będzie mówił to, co usłyszy, i oznajmi wam przyszłe rzeczy.

Kościół musi być świadomy swojego zadania i jego znaczenia. Kościoły, które lekceważą i porzucają dogmat, zazwyczaj na rzecz działalności społecznej, są niewierne nakazowi danemu kościołowi i są bezużyteczne dla Boga i człowieka. Kaznodzieja musi wzywać kościół do jego zadania dogmatycznego. Konieczne są

  • kazania doktrynalne,
    .
  • lekcje katechizmu przekazujące naukę nadchodzącemu pokoleniu oraz
    .
  • grupy studyjne rozważające nauki.

Reformowany pastor musi przypominać kościołowi jako instytucji, że jest on „filarem i podporą prawdy”. Zwróćmy uwagę na prawdy doktrynalne, które następują zaraz potem:

1 Tym. 3:15-16 15. A gdybym się opóźniał, piszę, abyś wiedział, jak należy postępować w domu Bożym, który jest kościołem Boga żywego, filarem i podporą prawdy. 16. I bez kontrowersji wielka jest tajemnica pobożności: Bóg objawiony został w ciele, usprawiedliwiony w Duchu, widziany był przez anioły, głoszony był poganom, uwierzono mu na świecie, wzięty został w górę do chwały.

Biorąc sobie do serca swoje powołanie w odniesieniu do dogmatyki, kościół powinien rozważyć słowa Chrystusa:

Jan 18:37 Wtedy Piłat zapytał go: A więc jesteś królem? Jezus mu odpowiedział: Ty mówisz, że jestem królem. Ja po to się narodziłem i po to przyszedłem na świat, aby dać świadectwo prawdzie. Każdy, kto jest z prawdy, słucha mego głosu.

Duch Święty jako podmiot

Ponieważ kościół jest prowadzony przez Ducha prawdy, ostatecznie podmiotem dogmatyki jest Duch Święty Chrystusa. To On mówi o głębokościach Boga i daje je poznać człowiekowi duchowemu. Choć powrócimy do tego później, gdy będziemy rozważać możliwość dogmatyki, Apostoł wyjaśnia, że Duch jest podmiotem dogmatyki:

1 Kor. 2:10-16 10. Nam zaś Bóg objawił to przez swojego Ducha. Duch bowiem bada wszystko, nawet głębokości Boga. 11. Bo kto z ludzi wie, co jest w człowieku oprócz ducha ludzkiego, który w nim jest? Tak samo i tego, co jest w Bogu, nikt nie zna, oprócz Ducha Bożego. 12. My zaś nie przyjęliśmy ducha świata, lecz Ducha, który jest z Boga, żebyśmy wiedzieli, które rzeczy są nam od Boga darowane. 13. A o tym też mówimy nie słowami, których naucza ludzka mądrość, lecz których naucza Duch Święty, stosując do duchowych spraw to, co duchowe. 14. Lecz cielesny człowiek nie akceptuje tych rzeczy, które są Ducha Bożego. Są bowiem dla niego głupstwem i nie może ich poznać, ponieważ rozsądza się je duchowo. 15. Człowiek duchowy zaś osądza wszystko, lecz sam przez nikogo nie jest sądzony. 16. Kto bowiem poznał umysł Pana? Kto go będzie pouczał? Ale my mamy umysł Chrystusa.

To On dał nauki zawarte w Piśmie i to On musi prowadzić kościół w formułowaniu i przyjmowaniu tych nauk jako dogmatów. Dogmatyka zajmuje się prawdą, a Duch jest Duchem prawdy. Pan wskazuje na Ducha jako podmiot dogmatyki:

Jan 14:17 Ducha prawdy, którego świat nie może przyjąć, bo go nie widzi ani go nie zna. Wy jednak go znacie, gdyż z wami przebywa i w was będzie.

Jeszcze jaśniej mówią o tym przytoczone wyżej słowa Jana 16:13: „wprowadzi was we wszelką prawdę”. Nigdy nie zapominajmy, że jesteśmy całkowicie zależni od Ducha Świętego. Duch oświeca teologa i prowadzi kościół.

Jednym z ważnych aspektów prowadzenia kościoła jest kierowanie przez Ducha soborami i synodami, które przyjmują dogmat – na przykład w Nicei i w Dort. Jednym z pierwszych przykładów przyjęcia dogmatu w epoce Nowego Testamentu jest decyzja soboru jerozolimskiego w sprawie obrzezania pogan. To Duch Święty nie tylko nadzorował pracę soboru, ale także prowadził kościół do ustanowienia urzędowego dogmatu:

Dzieje 15:28 Uznał bowiem Duch Święty za słuszne, i my też, nie nakładać na was żadnego ciężaru oprócz tego, co konieczne.

Duch tam był. Jest to wielkie dzieło Ducha. Jemu zależy na dogmatyce!

Najważniejsze dzieło Ducha – mianowicie dawanie poznania Boga, a wraz z tym zbawianie wybranego Kościoła – dokonuje się nie z pominięciem dogmatyki, lecz przez przedsięwzięcie dogmatyczne. Czyż prawda nie musi być głoszona? Czy to bez znaczenia, że Sobór nicejsko-konstantynopolitański przyjął naukę o Trójcy? Rozważmy pierwsze zdanie Wyznania atanazjańskiego:

„Ktokolwiek chce być zbawiony, przede wszystkim musi trzymać się wiary powszechnej; a kto by jej nie zachował w całości i nienaruszonej, bez wątpienia zginie na wieki” [8].

Wszędzie kładzie się wielki nacisk na inne dzieła Ducha – dziwaczny bełkot, lewitację, uzdrawianie i tak dalej. Pomijając wszystko inne, łącznie z ich prawowitością, odciągają one od głównego dzieła Ducha, którym jest dawanie poznania Boga w Jezusie Chrystusie Jego ludowi. Duchowi zależy na objawianiu Chrystusa.

Na podstawie: David J. Engelsma, Reformed Theology, rozdz. 3, Reformed Free Publishing Association.

Przypisy

[1] Herman Hoeksema, Reformed Dogmatics, t. 1, s. 7.
[2] Richard A. Muller, Post-Reformation Reformed Dogmatics, t. 1, s. 225–238.
[3] Benjamin B. Warfield, Studies in Theology, s. 91.
[4] Hoeksema, Reformed Dogmatics, t. 1, s. 4.
[5] John Murray, „Systematic Theology”, w: Collected Writings of John Murray, t. 4 (Edinburgh: Banner of Truth, 1982), s. 5.
[6] Atanazy, On the Incarnation, tłum. A Religious of C.S.M.V. (przedruk, Crestwood, NY: St. Vladimir’s Seminary Press, 1953), s. 96. Atanazy przytacza 1 Kor. 2:9.
[7] Marcin Luter kilkakrotnie powtarzał tę myśl. Zob. Martin Luther, „Table Talk 46”, w: Table Talk, red. Theodore G. Tappert, Luther’s Works 54 (Philadelphia, PA: Fortress, 1967), s. 7.
[8] Wyznanie atanazjańskie 1, w: Philip Schaff, The Creeds of Christendom, t. 2, s. 66..

Zobacz w temacie

Print Friendly, PDF & Email