Teza
2 Tym. 3:13 Lecz ludzie źli i zwodziciele coraz bardziej będą brnąć w zło, błądząc i innych wprowadzając w błąd.
Historia kościoła zna wiele błędów, lecz jeden z nich jest korzeniem zła, z którego wyrastają wszystkie pozostałe. Nie jest nim ten czy inny fałszywy dogmat, błędna praktyka, czy zdeprawowany hierarcha. Jest nim porzucenie normy — odstąpienie od zasady, że jedynym i wystarczającym źródłem oraz sędzią wiary jest natchnione Pismo Święte. Kto porzuca miarę, ten nie myli się raz; ten myli się odtąd zawsze i coraz głębiej, a jego pomyłki narastają w postępie geometrycznym wraz z upływem stuleci.
Oto teza niniejszego wywodu: odstąpienie od sola Scriptura nie jest błędem punktowym, lecz błędem generującym — prawem, które działa w dziejach z żelazną konsekwencją. Woda odcięta od źródła nie staje się czystsza w miarę upływu czasu; mętnieje tym bardziej, w końcu staje się szambem i stęchłym bajorem bez życia. I właśnie dlatego dogmaty Rzymu z wieku XIX i XX są dalej od Pisma niż dogmaty z wieku XIII, a te dalej niż nadużycia wieku X. Nie jest to przypadek ani nieszczęśliwy zbieg okoliczności. Jest to owoc zasady.
Juda mówi o wierze „raz przekazanej świętym” — ἅπαξ hapax παραδοθείσῃ paradotheise.
Judy 1:3 Umiłowani, podejmując usilne starania, aby pisać wam o wspólnym zbawieniu, uznałem za konieczne napisać do was i zachęcić do walki o wiarę raz przekazaną świętym.
Depozyt jest zamknięty, kompletny, dany raz na zawsze. Kto twierdzi, że obok tego depozytu płynie drugi, żywy, ustny strumień objawienia, którego strażnikiem i tłumaczem jest urząd papieski, ten nie dodał do wiary jednej rzeczy — ten otworzył śluzę, przez którą wleje się ludzki ściek. To jest właściwa antyteza tego sporu: nie „Pismo i tradycja” przeciw „Pismu samemu”, lecz Bóg mówiący przeciw człowiekowi, słowo, które jest prawdą, przeciw słowu, które jest tylko ludzkie.
Jan 17:17 Uświęć ich w twojej prawdzie. Twoje słowo jest prawdą.
Do prawa i do świadectwa
Zanim spojrzymy w dzieje, ustalmy miarę, którą będziemy mierzyć. Pismo samo określa swój status i sposób obchodzenia się z nim, a czyni to z surowością, która nie zostawia miejsca na negocjację.
Zakaz dodawania jest wpisany w samą Torę i powtórzony dwukrotnie:
5 Mojż. 4:2 Nie dodacie do słowa, które ja wam nakazuję, ani z niego nie ujmiecie, abyście przestrzegali przykazań PANA, waszego Boga.
5 Mojż. 12:32 Cokolwiek wam nakazuję, pilnie wypełniajcie. Nic do tego nie dodasz ani od tego nie ujmiesz.
Mądrość powtarza to samo jako regułę pobożności:
Przysłów 30:6 Nie dodawaj nic do jego słów, aby cię nie strofował i abyś nie okazał się kłamcą.
A kanon zamyka się tą samą klamrą, jaką się otworzył:
Obj. 22:18 Oświadczam zaś każdemu, kto słucha słów proroctwa tej księgi: Jeśli ktoś dołoży coś do tego, dołoży mu też Bóg plag opisanych w tej księdze;
Zauważmy, że Duch Święty nie traktuje dodawania jako winy mniejszej niż ujmowanie. Jedno i drugie jest zamachem na wystarczalność Bożej mowy. Rzym rzadko odejmuje otwarcie; Rzym dodaje. I właśnie dlatego stoi pod tym wyrokiem.
Apostoł Paweł formułuje tę samą regułę jako zasadę życia kościelnego:
1 Kor. 4:6 …abyście się nauczyli na naszym przykładzie nie wykraczać ponad to, co jest napisane.
Nie ponad to, co uchwalił synod; nie ponad to, co orzekł urząd; nie ponad to, co przekazał zwyczaj — lecz ponad to, co jest napisane. Apostoł Piotr wyznacza granicę kaznodziei:
1 Piotra 4:11 Jeśli ktoś przemawia, niech mówi jak wyroki Boga, jeśli ktoś usługuje, niech to czyni z mocy, której Bóg udziela, aby we wszystkim był uwielbiony Bóg przez Jezusa Chrystusa.
Prorok Izajasz podaje kryterium rozeznania duchów:
Izaj. 8:20 Do prawa i do świadectwa! Jeśli nie będą mówić według tego słowa, to w nim nie ma żadnej światłości.
Paweł zaś nakazuje Tytusowi:
Tyt. 2:1 Ty zaś mów to, co jest zgodne ze zdrową nauką.
Do tego dochodzi twierdzenie o wystarczalności:
2 Tym. 3:16-17 16. Całe Pismo jest natchnione przez Boga i pożyteczne do nauki, do strofowania, do poprawiania, do wychowywania w sprawiedliwości; 17. Aby człowiek Boży był doskonały, do wszelkiego dobrego dzieła w pełni przygotowany.
2 Piotra 1:3 Jako że jego Boska moc obdarzyła nas wszystkim, co potrzebne do życia i pobożności, przez poznanie tego, który nas powołał do chwały i cnoty.
Jeśli Pismo czyni człowieka Bożego doskonałym i w pełni przygotowanym, to czego ma dostarczyć tradycja? Dodatku do doskonałości? Uzupełnienia pełni? Takie myślenie jest sprzeczne z Pismem.
I wreszcie — reguła wykładni:
2 Piotra 1:20-21 20. To przede wszystkim wiedząc, że żadne proroctwo Pisma nie podlega własnemu wykładowi. 21. Nie z ludzkiej bowiem woli przyniesione zostało kiedyś proroctwo, ale święci Boży ludzie przemawiali prowadzeni przez Ducha Świętego.
Zdanie to Rzym obraca przeciw wierzącym, wnioskując, że skoro nikt nie może wykładać Pisma prywatnie, to wykładać musi urząd. Lecz Piotr nie mówi o prawie interpretacji, lecz o pochodzeniu proroctwa: nie z woli ludzkiej ono powstało (w. 21). Wniosek jest odwrotny do rzymskiego: skoro Pismo nie pochodzi od człowieka, to i wykładnia nie może być poddana człowiekowi — także Antychrystowi w tiarze. Berejczycy, sprawdzający Pisma nawet wobec apostoła, zostali za to nazwani szlachetniejszymi, nie zuchwalszymi:
Dzieje 17:11 Ci byli szlachetniejsi od tych w Tesalonice, gdyż przyjęli słowo Boże z całą gotowością i codziennie badali Pisma, czy tak się rzeczy mają.
Rzymski zarzut z tradycji
Uczciwość wymaga, by przytoczyć najlepszy argument przeciwnika. Rzym powołuje się na dwa miejsca Pawłowe:
2 Tes. 2:15 Dlatego, bracia, stójcie niewzruszenie i trzymajcie się przekazanych nauk, o których zostaliście pouczeni czy to przez naszą mowę, czy przez nasz list.
1 Kor. 11:2 A chwalę was, bracia, za to, że we wszystkim o mnie pamiętacie i zachowujecie nauki tak, jak je wam przekazałem.
Oto — powiada Rzym — apostolska paradosis, przekaz ustny obok pisanego, a więc dwa źródła objawienia. Odpowiadamy trojako.
Po pierwsze, przekaz, o którym mówi Paweł, jest przekazem apostolskim, to znaczy pochodzącym od naocznych świadków i natchnionych posłańców Chrystusa. Apostoł nie ustanawia instytucji nieustannie tworzącej nowe treści; on wskazuje na jeden i ten sam depozyt, głoszony dwoma kanałami — ustnie w chwili obecności, listownie w czasie nieobecności. Treść jest identyczna. Judy 1:17 i 2 Piotra 3:1-2 kierują Kościół nie do żywego urzędu, lecz wstecz — do „słów wcześniej wypowiedzianych przez apostołów”. Reguła apostolska jest zawsze anamnetyczna, nigdy innowacyjna.
Po drugie, Apostołowie odeszli, a wraz z nimi ustał kanał ustny. To, co przekazywali mową, zostało zapisane; inaczej byłoby dziś nieweryfikowalne, a każdy roszczący sobie prawo do „tradycji” mógłby wkładać w usta Apostołów, co zechce — co się zresztą stało. Paweł zamyka tę furtkę porównaniem prawnym:
Gal. 3:15 Bracia, mówię po ludzku: Przecież nawet zatwierdzonego testamentu człowieka nikt nie obala ani do niego nic nie dodaje.
Testament ratyfikowany jest nienaruszalny. Cóż dopiero testament Boży.
Po trzecie i rozstrzygająco — Pan sam osądził zasadę tradycji stawianej obok Słowa:
Marek 7:8 Wy bowiem, opuściwszy przykazania Boże, trzymacie się tradycji ludzkiej, obmywania dzbanków i kubków. I wiele innych tym podobnych rzeczy czynicie.
Marek 7:13 Wniwecz obracacie słowo Boże przez waszą tradycję, którą przekazaliście. I wiele innych tym podobnych rzeczy czynicie.
Zauważmy mechanizm, który Chrystus obnaża: tradycja nie zostaje przy Słowie jako pokorna towarzyszka. Tradycja Słowo wypiera. Najpierw staje obok, potem staje nad, wreszcie unieważnia. Jest to dokładnie ten proces, którego dzieje Rzymu są ilustracją rozpisaną na tysiąc lat.
Tu leży rdzeń sporu, jak trafnie ujął to J. I. Packer: kwestią zasadniczą nie jest ta czy inna doktryna szczegółowa, lecz autorytet — czy najwyższą instancją jest Pismo, czy tradycja, czy rozum [1]. Kto raz przesunie tron, ten będzie odtąd rządzony przez tego, kogo na nim posadził.
.
Prawo postępującego zboczenia
Przejdźmy teraz do dziejów, gdyż nasza teza jest tezą historyczną i historia musi ją zweryfikować.
Zjawisko, które opisujemy, ma charakter narastający i daje się rozpisać na etapy. Nie twierdzimy, że Kościół pierwszych wieków był bezbłędny; twierdzimy, że dopóki norma pozostawała normą, błąd był korygowalny. Z chwilą gdy obok normy postawiono drugie źródło, błąd przestał być korygowalny — stał się bowiem sam częścią źródła.
Etap pierwszy: dopuszczenie zasady
Już w wiekach patrystycznych pojawia się odwołanie do „tradycji apostolskiej” jako argumentu obok Pisma. Początkowo funkcjonuje ono jako świadectwo o Piśmie, potwierdzenie właściwego odczytu wobec gnostyków. Lecz narzędzie pomocnicze z czasem uzyskuje samodzielność.
Etap drugi: rozbudowa systemu
Wieki średnie przynoszą to, czego pierwsze stulecia nie znały: siedmiokrotny system sakramentalny, usystematyzowany przez Piotra Lombarda w Sentencjach (ks. IV, ok. 1150) [2], przyjęty przez Sobór Florencki w bulli „Exultate Deo” (1439) [3] i dogmatyzowany przez Trydent (sesja VII, 1547) [4]. Sobór Laterański IV (1215) wprowadza termin transsubstantiatio [5], a Tomasz z Akwinu opracowuje go przy pomocy Arystotelesowskiej metafizyki substancji i przypadłości. Oto moment znamienny: aby wyjaśnić sakrament, sięgnięto po pogańskiego filozofa, ponieważ Pismo takiego wyjaśnienia nie dostarczało. Paweł ostrzegał:
Kol. 2:8 Uważajcie, żeby was ktoś nie obrócił na własną korzyść przez filozofię i próżne oszustwo, oparte na ludzkiej tradycji, na żywiołach świata, a nie na Chrystusie.
Etap trzeci: kanonizacja błędu
Sobór Trydencki (1545-1563) nie tylko utrwala średniowieczne narosty, lecz ogłasza samą zasadę wprost. Sesja IV (1546) postanawia przyjmować tradycje niepisane „z równym uczuciem pobożności i czcią” (pari pietatis affectu ac reverentia), co księgi Pisma [6]. Odtąd nie ma już sporu o to, czy Rzym dodaje: Rzym oświadcza, że dodawać wolno i że dodane jest równe danemu.
Etap czwarty: absolutyzacja urzędu
Sobór Watykański I (1870, konstytucja „Pastor aeternus”) ogłasza nieomylność biskupa Rzymu, gdy naucza ex cathedra — a definicje takie są nieodwołalne „same z siebie, a nie z tytułu zgody Kościoła” (ex sese, non autem ex consensu Ecclesiae) [7]. Sobór Watykański II w konstytucji dogmatycznej o Kościele „Lumen gentium” (1964, nr 25) rozciąga wymóg posłuszeństwa poza granice orzeczeń nieomylnych, żądając „religijnego posłuszeństwa woli i rozumu” wobec autentycznego nauczania papieża „nawet wtedy, gdy nie przemawia ex cathedra” [8]. Niech czytelnik zważy siłę tego żądania: poddany ma poddać nie tylko czyn, lecz rozum — i to wobec wypowiedzi, o których sam Rzym nie twierdzi, że są nieomylne.
Etap piąty, koronny dowód tezy: dogmaty maryjne
Pius IX bullą „Ineffabilis Deus” (1854) ogłasza Niepokalane Poczęcie [9]; Pius XII konstytucją „Munificentissimus Deus” (1950) ogłasza Wniebowzięcie [10]. Oto dwa dogmaty wiary, których przyjęcie jest konieczne do zbawienia według Rzymu, a które nie mają w Piśmie ani jednego wersetu — nie tylko dowodu, ale nawet wzmianki. I zwróćmy uwagę na chronologię: są to definicje najnowsze. Zboczenie nie wygasa z czasem; przyspiesza. Dokładnie tak, jak głosi nasza teza.
Filip Schaff w swej History of the Christian Church dokumentuje ten proces jako narastanie ludzkiej nadbudowy nad apostolskim fundamentem, zauważając, że papiestwo nie zostało zbudowane jednym aktem, lecz osadzało się warstwami przez stulecia — a każda warstwa wymagała następnej dla swego usprawiedliwienia [11]. Zasada rozrostu jest tu widoczna jak w geologii: nie da się usunąć warstwy górnej bez naruszenia dolnej, i dlatego system nie może się cofnąć, choćby chciał.
.
Świadectwo dziejów: papiestwo wobec własnej teorii
Przejdźmy do faktów. Czynimy to jednak z zastrzeżeniem metodologicznym: skandale nie są dowodem doktrynalnym. Grzech duchownych dowodzi tylko tego, że duchowni są grzeszni. Skandale nabierają wagi dowodowej dopiero wtedy, gdy zostaną zestawione z teorią, która głosi, iż ów urząd jest żywym, autorytatywnie działającym w imieniu Chrystusa magisterium. Dowodem jest nie sam upadek, lecz sprzeczność między upadkiem a roszczeniem.
Paschalis I (817-824)
Zamieszany w oślepienie i stracenie dwóch urzędników laterańskich, Teodora i Leona (823); znienawidzony przez lud Rzymu, wśród sporów o pochówek. Czczony jako święty, usunięty z kalendarza powszechnego w toku reformy XX wieku [12].
Stefan VI (896-897) i „synod trupi”
Zwłoki papieża Formozusa wydobyto z grobu, przyodziano w szaty liturgiczne, posadzono na tronie i poddano procesowi; za zmarłego odpowiadał ustawiony za nim diakon. Wyrok skazujący unieważnił wszystkie akty Formozusa, odcięto palce, którymi błogosławił, a ciało wrzucono do Tybru. Sam Stefan zginął uduszony w więzieniu. Rzecz nie była kaprysem szaleńca, lecz koniecznością prawną: Stefan otrzymał święcenia biskupie z rąk Formozusa i musiał unieważnić jego pontyfikat, by uprawomocnić własny. Następnie Teodor II, papież przez dni dwadzieścia, unieważnił akty Stefana i zrehabilitował Formozusa, przywracając usuniętych duchownych, po czym zmarł w okolicznościach niejasnych.
Zważmy teraz konsekwencję logiczną, która jest tu istotą sprawy. Trzej kolejni „nieomylni” Antychryści wzajemnie unieważniali swoje akty. Ważność święceń — a przez nie ważność sakramentów udzielanych tysiącom ludzi — zależała od tego, który wyrok synodalny akurat obowiązywał. A dziś wszyscy trzej figurują na urzędowej liście papieży, i figurować muszą, gdyż inaczej pęka sukcesja, na której wspiera się cały gmach. Oto system, który dla ratowania własnej ciągłości musi uznać za prawowitych tych, którzy nawzajem odsądzali się od prawowitości.
Jan XII (955-964)
Ostatni papież należał epoki, którą historiografia nazwała pornokracją. Świadectwa o przemianie Lateranu w dom nierządu, o święceniach udzielanych w stajni, o wznoszeniu toastów ku czci demonów i o śmierci podczas cudzołóstwa pochodzą przede wszystkim od Liutpranda z Cremony [13] — źródła współczesnego, lecz wrogiego i związanego z cesarzem Ottonem, co historyk odnotować musi. Bezsporne pozostaje jednak to, co najważniejsze: synod rzymski roku 963 złożył Jana XII z urzędu i wybrał Leona VIII, Jan powrócił i przepędził Leona, a cały spór rozstrzygnęła ostatecznie siła cesarska. Nieomylny urząd rozdawano i odbierano orężem.
Benedykt IX
Wpisany na listę trzykrotnie (jako papież 145, 147 i 150), wypędzony z Rzymu, ekskomunikujący własnego konkurenta Sylwestra III, wreszcie sprzedający papiestwo swemu ojcu chrzestnemu Janowi Gracjanowi, który zasiadł jako Grzegorz VI. Kościół rzymski uznaje za prawowitych obu: tego, który urząd sprzedał, i tego, który go kupił. Symonia — grzech, za który Piotr rzucił klątwę na Szymona Maga — stała się tytułem prawnym do zajmowania „Piotrowej” stolicy.
Dzieje 8:20 I powiedział mu Piotr: Niech zginą z tobą twoje pieniądze, bo sądziłeś, że dar Boży można nabyć za pieniądze.
Od skandalu do systemu: inkwizycja
Powiedzieliśmy, że skandal sam w sobie nie dowodzi błędu doktryny. Inaczej rzecz się ma, gdy okrucieństwo przestaje być występkiem jednostki, a staje się prawem ogłoszonym mocą urzędu nauczycielskiego.
Grzegorz IX bullą „Excommunicamus et anathematisamus” (1231) usankcjonował karę śmierci dla przywódców katarów i ustanowił inkwizytorów „heretyckiej przewrotności”, powierzając sąd zakonom, a wykonanie wyroku ramieniu świeckiemu [14]. Jego bliski współpracownik Konrad z Marburga prowadził procesy z pogwałceniem nawet ówczesnych rygorów, odmawiając oskarżonym obrony; zabity przez rycerzy w 1233 roku, został uczczony jako męczennik, a jego zabójcy obłożeni klątwą.
Innocenty IV bullą „Ad extirpanda” (1252) formalnie upoważnił władze do stosowania tortur wobec podejrzanych o herezję. Dokument ten zawiera regułę, którą przytaczamy, bo obnaża sumienie systemu lepiej niż tomy komentarzy:
Heretyków, jako morderców dusz i złodziei sakramentów Bożych, należy zmuszać do wyznania błędów tak, jak zmusza się złodziei — z zastrzeżeniem wszakże, by nie narazić ich przy tym na utratę życia lub członków. [15]
Otóż tu antyteza staje w pełnym świetle. Chrystus posłał swoich jako owce między wilki; Rzym uzbroił swoją koźlarnię w narzędzia tortur:
Mat. 10:16 Oto ja was posyłam jak owce między wilki. Bądźcie więc roztropni jak węże i niewinni jak gołębice.
Apostoł nauczał, że oręż naszego bojowania nie jest cielesny; Rzym uczynił z żelaza argument teologiczny:
2 Kor. 10:4 Gdyż oręż naszego bojowania nie jest cielesny, ale z Boga, i ma moc burzenia twierdz warownych.
Tego kierunku nie da się wyprowadzić z Pisma żadną egzegezą — można go wyprowadzić wyłącznie z zasady, która pozwala urzędowi stanowić prawo tam, gdzie Pismo milczy. Peter de Rosa, były ksiądz rzymski, zebrał ten materiał w książce „Vicars of Christ: The Dark Side of the Papacy” [16]; autor pisze z pozycji polemicznych a zasadnicze akty prawne, które przytacza, pochodzą z urzędowych zbiorów i nie są kwestionowane.
.
Mechanizm zamiast łaski: ex opere operato
Dochodzimy do serca systemu sakramentalnego, a przez to do sedna sporu praktycznego.
Nauka o skuteczności sakramentu „przez sam dokonany akt” (ex opere operato) ukształtowała się w wieku XIII i została dogmatycznie potwierdzona przez Trydent w sesji VII (1547), pod pontyfikatem Pawła III. Kanon 8 tejże sesji rzuca klątwę na każdego, kto twierdzi, że sakramenty Nowego Prawa nie udzielają łaski przez sam dokonany akt. Kanon 5 o chrzcie orzeka: jeśli ktokolwiek powie, że chrzest jest opcjonalny, to znaczy, że nie jest konieczny do zbawienia — niech będzie wyklęty [4].
Zestawmy to z Pismem. Sakrament nie jest w Piśmie mechanizmem wlewającym łaskę mocą wykonanego obrzędu, lecz znakiem i pieczęcią sprawiedliwości z wiary:
Rzym. 4:11 I przyjął znak obrzezania jako pieczęć sprawiedliwości wiary, którą miał przed obrzezaniem, po to, aby był ojcem wszystkich nieobrzezanych wierzących…
Skuteczność płynie od Chrystusa przez Ducha i przyjmowana bywa wiarą, nie zaś przez poprawność rytualnego wykonania. Konfesja Belgijska (art. 33-35) i Katechizm Heidelberski (pyt. 65-68) wykładają to zgodnie: Duch Święty sprawia wiarę przez głoszenie Ewangelii świętej, a utwierdza ją przez używanie sakramentów [17].
Gdy zaś idzie o mszę, antyteza jest absolutna. List do Hebrajczyków ogłasza ofiarę Chrystusa jako jednorazową i niepowtarzalną:
Hebr. 9:12 Ani nie przez krew kozłów i cieląt, ale przez własną krew wszedł raz do Miejsca Najświętszego, zdobywszy wieczne odkupienie.
Hebr. 10:12.14 12. Lecz ten, gdy złożył jedną ofiarę za grzechy na zawsze, zasiadł po prawicy Boga; 14. Jedną bowiem ofiarą uczynił doskonałymi na zawsze tych, którzy są uświęceni.
Trydent zaś w sesji XXII ogłasza mszę ofiarą przebłagalną za żywych i umarłych [18]. Katechizm Heidelberski odpowiada na to słowami, których Kościół Reformowany nie cofnął:
Msza jest w istocie zaprzeczeniem jedynej ofiary i męki Jezusa Chrystusa oraz przeklętym bałwochwalstwem. [19]
Zauważmy nadto, jak system ów obchodzi się z kapłaństwem. Pismo zna jednego pośrednika oraz powszechne kapłaństwo wierzących:
1 Tym. 2:5 Jeden bowiem jest Bóg, jeden też pośrednik między Bogiem a ludźmi, człowiek Chrystus Jezus.
1 Piotra 2:9 Lecz wy jesteście rodem wybranym, królewskim kapłaństwem, narodem świętym, ludem nabytym, abyście rozgłaszali cnoty tego, który was powołał z ciemności do swej cudownej światłości;
Rzym wstawił między Boga a lud kastę ofiarniczą, bez której zbawienie jest nieosiągalne. Jezuita John L. McKenzie przyznaje z rozbrajającą szczerością:
Nie wszystkie siedem sakramentów znajduje w Piśmie takie potwierdzenie jak chrzest i eucharystia, wobec czego Rzym odwołuje się raczej do tradycji niż do Biblii, uznając własną historię za świadectwo wiary i praktyki Kościoła apostolskiego. [20]
Trudno o wyraźniejsze przyznanie się do zasady, którą tu zwalczamy: normą jest własna historia.
.
Sprawa Husa: odpowiedź Pisma na pytanie o kapłana niemoralnego
Postawiono publicznie zarzut Janowi Husowi, jakoby błądził, wiążąc sprawowanie urzędu z moralnością sprawującego. Rozpatrzmy rzecz spokojnie, bo tkwi w niej węzeł, którego Rzym nie umie rozwiązać, a który Pismo rozcina jednym cięciem.
Rzym rozstrzygnął spór donatystyczny zasadą, że ważność sakramentu nie zależy od świętości szafarza — i w tym punkcie, wzięty sam w sobie, miał rację przeciw donatystom: łaska nie jest własnością człowieka. Lecz Rzym poszedł dalej i związał tę słuszną intuicję z ex opere operato, czyniąc z sakramentu mechanizm działający niezależnie od wiary przyjmującego i od charakteru dającego. Powstała sytuacja, którą trafnie nazwano głupią: rzeczy konieczne do zbawienia składa w ręce ludzi wątpliwej reputacji obrzęd, którego moc nie zależy ani od ich pobożności, ani od wiary ludu.
Otóż nie trzeba oskarżać Husa o herezję. Trzeba przeczytać i zastosować listy pasterskie, a problem zniknie sam.
1 Tym. 3:2 Biskup więc ma być nienaganny, mąż jednej żony, czujny, trzeźwy, przyzwoity, gościnny, zdolny do nauczania;
Tyt. 1:7 Biskup bowiem, jako szafarz Boży, ma być nienaganny, niesamowolny, nieskory do gniewu, nieoddający się piciu wina, nieskłonny do bicia, niegoniący za brudnym zyskiem;
Pismo nie stawia pytania, które dręczy Rzym — czy sakrament z rąk łotra jest ważny — lecz pytanie o wiele prostsze: co ów łotr w ogóle robi na urzędzie? Odpowiedź brzmi: ma zostać z niego usunięty przez dyscyplinę kościelną. Kwalifikacje są warunkiem sprawowania urzędu, a karność kościelna jest trzecim znamieniem prawdziwego Kościoła [21].
Rzym musiał wymyślić ex opere operato właśnie dlatego, że porzucił biblijną dyscyplinę. Gdy urząd przestaje podlegać Słowu, trzeba wymyślić teorię, która ocali skuteczność urzędu mimo jego zgnilizny. I znów ta sama zasada: brak normy rodzi konstrukcję zastępczą, a konstrukcja zastępcza rodzi następną.
.
Redukcja do absurdu: zbawienie zawieszone na sylabie
Współczesność dostarczyła dowodu, jakiego nie wymyśliłby najzłośliwszy polemista.
W roku 2020 w archidiecezji Detroit ks. Matthew Hood, oglądając nagranie z własnego chrztu, stwierdził, że diakon wypowiedział formułę „my chrzcimy” zamiast „ja ciebie chrzczę”. Kongregacja Nauki Wiary orzekła, że chrzty udzielone taką formułą są nieważne [22]. W lutym 2022 roku podobna sprawa wybuchła w Phoenix: ks. Andres Arango przez lata chrzcił formułą „my chrzcimy”, wobec czego biskup Thomas J. Olmsted ogłosił owe chrzty nieważnymi — a wraz z nimi, konsekwentnie, wszystkie sakramenty następujące po nich, aż po małżeństwa i święcenia.
Zważmy, co z tego wynika w obrębie samego systemu rzymskiego. Trydent orzekł, że chrzest jest konieczny do zbawienia pod klątwą. Konstytucja o liturgii świętej „Sacrosanctum Concilium” (nr 7) naucza, że gdy ktoś chrzci, sam Chrystus chrzci [23]. A oto Chrystus rzekomo nie ochrzcił, ponieważ szafarz pomylił zaimek. Tysiące ludzi przez dziesięciolecia żyło i umierało w przeświadczeniu, że są ochrzczeni, będąc — wedle własnego Kościoła — poza konieczną do zbawienia bramą. Los tych, którzy zmarli, pozostawia się domysłom teologów.
Oto koniec drogi, na którą wstępuje się porzucając Pismo: zbawienie zawieszone na sylabie, wypowiedzianej przez omylnego człowieka, w systemie, który ogłasza się nieomylnym. Marcin Luter oświadczył w Wormacji, że nie wierzy ani papieżom, ani soborom, ponieważ wielokrotnie sobie przeczyły. Sprawa Formozusa i sprawa Phoenix dowodzą tego samego.
.
Antyteza
Pismo nie zna trzeciej drogi między słowem Bożym a słowem ludzkim; zna tylko antytezę. Jest światłość i jest ciemność, jest prawda i jest kłamstwo, jest nasienie niewiasty i nasienie węża.
Izaj. 8:20 Do prawa i do świadectwa! Jeśli nie będą mówić według tego słowa, to w nim nie ma żadnej światłości.
Nie ma w nim światłości mniejszej ani światłości pomieszanej — nie ma żadnej.
Dlatego Reformowani ojcowie nie traktowali sporu z Rzymem jako różnicy akcentów w obrębie jednej rodziny, lecz jako starcie dwóch religii. Konfesja Belgijska (art. 7) wyznaje, że Pismo Święte w pełni zawiera wolę Bożą i że nie wolno do Słowa Bożego niczego dodawać ani niczego ujmować — powołując się właśnie na 5 Mojż. 12:32 i Obj. 22:18-19 [24]. Konfesja Westminsterska (1.6) orzeka, że
cała rada Boża dotycząca wszystkiego, co konieczne do Jego chwały oraz zbawienia, wiary i życia człowieka, jest w Piśmie wyraźnie podana albo z niego przez dobrą i konieczną konsekwencję wyprowadzalna, i że niczego nie należy dodawać ani przez nowe objawienia Ducha, ani przez tradycje ludzkie [25].
Historyczna teologia protestancka szła dalej, rozpoznając w papiestwie Antychrysta, owego „człowieka grzechu, syna zatracenia”:
2 Tes. 2:3-4 3. Niech was nikt w żaden sposób nie zwodzi. Ten dzień bowiem nie nadejdzie, dopóki najpierw nie przyjdzie odstępstwo i nie objawi się człowiek grzechu, syn zatracenia; 4. Który się sprzeciwia i wynosi ponad wszystko, co się nazywa Bogiem lub co jest przedmiotem czci, tak że zasiądzie w świątyni Boga jako Bóg, podając się za Boga.
— nie z nienawiści do ludzi, lecz z wierności Słowu, które taki urząd opisało z góry.
David J. Engelsma, kontynuator tej linii w Protestanckich Kościołach Reformowanych, nieustannie przypominał, że antyteza nie jest ozdobą teologii Reformowanej, lecz jej nerwem: tam, gdzie znika ostre rozróżnienie między Słowem Bożym a myślą ludzką, tam po pokoleniu lub dwóch znika sama Ewangelia łaski, choćby na sztandarach pozostały dawne hasła [26]. A Packer, zanim stał się odstępcą (!) dodawał z drugiej strony kanału: wybór miary jest wyborem pana; kto nie chce być rządzony przez Pismo, będzie rządzony przez człowieka — czy to w tiarze, czy w todze uczonego [27].
Odpowiedzmy więc na koniec zarzut, który zawsze pada: „Ależ tak nauczali wielcy — ojcowie, sobory, uczeni doktorzy”. Pokładasz ufność w ludziach? Berejczycy badali Pisma nawet wobec Apostoła (Dzieje 17:11). Paweł rzucił klątwę na siebie samego i na anioła z nieba w razie odstępstwa od ewangelii:
Gal. 1:8 Lecz choćbyśmy nawet my albo anioł z nieba głosił wam ewangelię inną od tej, którą wam głosiliśmy, niech będzie przeklęty.
Rzym. 3:4 Nie daj Boże! Przeciwnie, niech Bóg będzie prawdziwy, a każdy człowiek – kłamcą, jak jest napisane: Abyś okazał się sprawiedliwy w swoich słowach i żebyś zwyciężył, gdy będziesz sądzony.
Wielkie nazwiska ważą dokładnie tyle, ile jest w nich zgody z Pismem, i ani grama więcej.
.
Zakończenie
Prawo, które tu prześledziliśmy, jest proste i nieubłagane. Kto do słowa Bożego dodaje, ten nie zatrzyma się na jednym dodatku. Tradycja postawiona obok Pisma stanie nad Pismem, a stanąwszy nad nim — unieważni je (Marek 7:13). Urząd, który raz orzekł ponad to, co napisane, będzie orzekał dalej, aż ogłosi dogmatem to, czego w Piśmie nie ma ani śladu, i uczyni to w wieku XIX i XX, nie zaś w I. Zboczenie nie starzeje się i nie łagodnieje; ono dojrzewa.
Lekarstwo jest równie proste, choć kosztowne: powrót do normy. „Nie wykraczać ponad to, co jest napisane„ (1 Kor. 4:6). „Jeśli ktoś przemawia, niech mówi jak wyroki Boga” (1 Piotra 4:11). Trzymać się mocniejszego słowa prorockiego jak lampy świecącej w ciemnym miejscu (2 Piotra 1:19). Mówić to, co zgodne ze zdrową nauką (Tyt. 2:1). I walczyć o wiarę raz przekazaną świętym (Judy 1:3) — raz przekazaną, a więc nie podlegającą ani rozbudowie, ani ulepszaniu, ani uzupełnianiu przez żaden urząd pod słońcem.
Wzywamy tedy wszystkich, których to dotyczy — kapłanów i lud, uczonych i prostych — do upamiętania i do powrotu pod jedyne panowanie Słowa. Nie dlatego, że tak orzekł jakiś człowiek, lecz dlatego, że tak powiedział Bóg. Kto stoi na Piśmie, ten stanie; kto oparł się na ludziach, upadnie wraz z nimi.
Soli Deo gloria.
Przypisy
[1] J. I. Packer, Fundamentalism and the Word of God, London 1958.
[2] Piotr Lombard, Sententiae, ks. IV (ok. 1150).
[3] Sobór Florencki, bulla Exultate Deo (1439).
[4] Sobór Trydencki, sesja VII (1547) o sakramentach, kan. 8 (ex opere operato) oraz kan. 5 o chrzcie.
[5] Sobór Laterański IV (1215), kan. 1 (transsubstantiatio).
[6] Sobór Trydencki, sesja IV (1546) o Piśmie i tradycjach (pari pietatis affectu ac reverentia).
[7] Sobór Watykański I, konstytucja Pastor aeternus (1870).
[8] Sobór Watykański II, konstytucja dogmatyczna Lumen gentium (1964), nr 25.
[9] Pius IX, bulla Ineffabilis Deus (1854).
[10] Pius XII, konstytucja Munificentissimus Deus (1950); por. encyklika Mediator Dei (1947).
[11] Philip Schaff, History of the Christian Church, t. IV-VII; por. The Creeds of Christendom, t. I-II.
[12] J. N. D. Kelly, Encyklopedia papieży, PIW, Warszawa 1997 (oryg. The Oxford Dictionary of Popes).
[13] Liutprand z Cremony, Antapodosis; Historia Ottonis
[14] Grzegorz IX, bulla Excommunicamus et anathematisamus (1231).
[15] Innocenty IV, bulla Ad extirpanda (1252).
[16] Peter de Rosa, Vicars of Christ: The Dark Side of the Papacy (wyd. pol. Namiestnicy Chrystusa. Ciemna strona papiestwa) — praca polemiczna; przytaczane akty prawne weryfikowalne w zbiorach urzędowych.
[17] Konfesja Belgijska, art. 33-35; Katechizm Heidelberski, Pyt. 65-68.
[18] Sobór Trydencki, sesja XXII (1562) o ofierze mszy; por. sesja XIII (1551) o Eucharystii.
[19] Katechizm Heidelberski, Pyt. 80.
[20] John L. McKenzie SJ, The Roman Catholic Church, New York 1969.
[21] Konfesja Belgijska, art. 29.
[22] Kongregacja Nauki Wiary, odpowiedź w sprawie ważności formuły chrztu „My chrzcimy” (2020).
[23] Sobór Watykański II, konstytucja Sacrosanctum Concilium (1963), nr 7.
[24] Konfesja Belgijska, art. 7.
[25] Konfesja Westminsterska (1646), rozdz. 1.6; por. 1.10.
[26] David J. Engelsma, pisma i artykuły w The Standard Bearer, Reformed Free Publishing Association.
[27] J. I. Packer, God Has Spoken, London 1965.
Zobacz w temacie
- BWW Artykuł 7 — Wystarczalność Pisma Świętego jako jedynego autorytetu w sprawach wiary
- Apokryfy nie są Pismem Świętym, część 1
- Pentekostalizm: epitafium żywego trupa
- Septuaginta wyparta przez tekst masorecki?
