Spis treści
Definicja
Zdanie warunkowe składa się z dwóch członów: poprzednika (protazy), czyli członu „jeśli”, oraz następnika (apodozy), czyli członu „to”. Poprzednik wyraża warunek (założenie), a następnik podaje wniosek lub skutek, który z tego warunku wynika.
Protaza: człon warunkowy zdania (poprzednik), wprowadzany spójnikiem „jeśli” (gr. εἰ ei lub ἐάν ean)
.
Apodoza: człon nadrzędny zdania (następnik), podający wniosek lub następstwo spełnionego warunku
W grece Nowego Testamentu zdania warunkowe klasyfikuje się przede wszystkim ze względu na formę – to znaczy ze względu na to, jaki spójnik, tryb i czas występuje w protazie i apodozie – a nie wyłącznie ze względu na znaczenie. Sama forma niesie bowiem informację o tym, jak mówiący traktuje warunek: czy zakłada go jako prawdziwy, jako nierzeczywisty (przeciwny faktom), czy jako niepewny. Ma to zasadnicze znaczenie egzegetyczne, ponieważ pozwala precyzyjnie odczytać intencję natchnionego autora. Wyróżnia się cztery (a według niektórych – pięć) klas zdań warunkowych:
| Klasa | Znaczenie | Protaza („jeśli”) | Apodoza („to”) | Przykład |
| Pierwsza | rzeczywisty – założony jako prawdziwy dla argumentacji | εἰ ei + tryb oznajmujący (przeczenie οὐ ou) | dowolny tryb i czas | 1 Kor. 15:13 |
| Druga | nierzeczywisty – przeciwny faktom | εἰ ei + oznajmujący czasu przeszłego (przeczenie μή me) | (ἄν an) + oznajmujący czasu przeszłego | Jan 5:46 |
| Trzecia | bardziej prawdopodobny (przyszły) lub ogólny teraźniejszy | ἐάν ean + tryb przypuszczający (przeczenie μή me) | dowolny tryb i czas | Marek 5:28 |
| Czwarta | mniej prawdopodobny (przyszły) | εἰ ei + tryb życzeniowy (optativus) | ἄν an + optativus | 1 Piotra 3:14 |
Partykuła ἄν nie ma polskiego odpowiednika-wyrazu; jej siła (potencjalność, przeciwność faktom) oddawana jest wyłącznie przez tryb przypuszczający, tj. cząstkę „-by” w orzeczeniu apodozy (ἐγίνωσκεν ἄν → „wiedziałby„
Tabela oparta jest na klasyfikacji Daniela Wallace’a (Greek Grammar Beyond the Basics, s. 687–701). Kluczem do rozpoznania klasy jest forma protazy, ponieważ to ona sygnalizuje, w jakim stosunku do rzeczywistości mówiący stawia swoje założenie.
Logiczny związek między protazą a apodozą
Istnieje wiele różnych związków, które mogą istnieć między protazą a apodozą. Ważne jest, aby starać się rozróżniać te związki dla lepszego zrozumienia tekstu. Należy również pamiętać, że te trzy związki mogą się częściowo pokrywać.
Mogą one reprezentować związek przyczynowo-skutkowy, w którym działanie w protazie powoduje skutek w apodozie. Na przykład w Liście do Rzymian 8:13b:
Rzym. 8:13 Jeśli bowiem żyjecie według ciała, umrzecie, ale jeśli Duchem uśmiercacie uczynki ciała, będziecie żyć.
Mogą one wskazywać na związek typu dowód-wnioskowanie, w którym apodoza jest wnioskowana na podstawie dowodów przedstawionych w protazie. Często będzie to semantycznie odwrotne do związku przyczynowo-skutkowego. Na przykład w 1 Liście do Koryntian 15:44
1 Kor. 15:44 Sieje się ciało cielesne, a jest wskrzeszane ciało duchowe. Jeśli jest ciało cielesne, jest też ciało duchowe.
Albo relacja ta mogłaby wskazywać na równoważność między protazą a apodozą, co w rzeczywistości jest podzbiorem relacji dowód-wniosek. Na przykład
Gal. 2:18 Jeśli bowiem na nowo buduję to, co zburzyłem, samego siebie czynię przestępcą.
Pierwsza klasa – warunek rzeczywisty
Protaza pierwszej klasy ma postać εἰ ei (jeśli) + tryb oznajmujący (przeczenie οὐ ou), a apodoza może mieć dowolny tryb i czas. Warunek zostaje założony jako prawdziwy dla potrzeb argumentacji – autor przyjmuje go jako rzeczywisty, aby wyprowadzić z niego wniosek. Przykłady znajdują się w
Kol. 3:1 Jeśli więc razem z Chrystusem powstaliście z martwych, szukajcie tego, co w górze, gdzie Chrystus zasiada po prawicy Boga. (εἰ οὖν συνηγέρθητε ei oun synegerthete)
.
Rzym. 6:5 Jeśli bowiem zostaliśmy z nim wszczepieni w podobieństwo jego śmierci, to będziemy też z nim wszczepieni w podobieństwo zmartwychwstania; (εἰ γὰρ σύμφυτοι γεγόναμεν ei gar symphytoi gegonamen)
.
1 Kor. 15:13 Jeśli bowiem nie ma zmartwychwstania, to i Chrystus nie został wskrzeszony. (εἰ δὲ ἀνάστασις νεκρῶν οὐκ ἔστιν ei de anastasis nekron ouk estin)
W 1 Kor. 15:13 Apostoł buduje klasyczne reductio ad absurdum: przyjmuje na chwilę tezę przeciwników („nie ma zmartwychwstania”) jako warunek pierwszej klasy, aby ukazać jej niszczący wniosek – gdyby teza była prawdziwa, sam Chrystus nie zostałby wskrzeszony, a wraz z tym runęłaby cała Ewangelia. Forma pierwszej klasy dowodzi, że Paweł nie uznaje tej tezy za prawdę, lecz jedynie przyjmuje ją na użytek argumentacji.
.
Druga klasa – warunek nierzeczywisty (przeciwny faktom)
Protaza drugiej klasy ma postać εἰ ei + tryb oznajmujący w czasie przeszłym (imperfectum lub aorist; przeczenie μή me), a apodoza zwykle zawiera partykułę ἄν an z trybem oznajmującym czasu przeszłego. Autor zakłada warunek jako nieprawdziwy na potrzeby wywodu – niezależnie od tego, czy faktycznie jest on nieprawdziwy. Warunek nierzeczywisty może odnosić się do teraźniejszości lub do przeszłości.
a) w czasie teraźniejszym
Przykłady znajdują się w
Jan 5:46 Bo gdybyście wierzyli Mojżeszowi, wierzylibyście i mnie, gdyż on pisał o mnie. (εἰ γὰρ ἐπιστεύετε Μωϋσεῖ, ἐπιστεύετε ἂν ἐμοί ei gar episteuete Moysei, episteuete an emoi)
.
Łuk. 7:39 A widząc to, faryzeusz, który go zaprosił, pomyślał sobie: Gdyby on był prorokiem, wiedziałby, kim i jaka jest ta kobieta, która go dotyka. Jest bowiem grzesznicą. (εἰ ἦν προφήτης, ἐγίνωσκεν ἂν ei en prophetes, eginosken an)
W Jan 5:46 forma warunku przeciwnego faktom obnaża niewiarę przeciwników: skoro nie wierzą oni Chrystusowi, znaczy to, że w istocie nie wierzą także Mojżeszowi, którego rzekomo czczą. W Łuk. 7:39 sam faryzeusz konstruuje warunek nierzeczywisty w oparciu o fałszywą przesłankę; ironia polega na tym, że Jezus jest prorokiem i kimś większym niż prorok, i właśnie jako prorok czyta w tej chwili myśli Szymona.
.
b) w czasie przeszłym
Przykład znajduje się w
1 Kor. 2:8 Której nie poznał żaden z władców tego świata. Gdyby ją bowiem poznali, nigdy nie ukrzyżowaliby Pana chwały; (εἰ γὰρ ἔγνωσαν, οὐκ ἂν τὸν Κύριον τῆς δόξης ἐσταύρωσαν ei gar egnosan, ouk an ton Kyrion tes doxes estaurosan)
Warunek dotyczy przeszłości: władcy tego świata nie poznali ukrytej mądrości Bożej – dlatego ukrzyżowali Pana chwały. Forma przeczy faktom w drugą stronę: przesłanka jest fałszywa (w rzeczywistości nie poznali), zatem i następstwo się nie ziściło (nie powstrzymali się od ukrzyżowania). Tekst ukazuje suwerenność Boga, który w swojej zakrytej mądrości poprowadził bieg wydarzeń ku odkupieniu.
.
Trzecia klasa – warunek bardziej prawdopodobny (przyszły) i ogólny teraźniejszy
Protaza trzeciej klasy ma postać ἐάν ean (czyli εἰ + ἄν) + tryb przypuszczający (przeczenie μή me), a apodoza może mieć dowolny tryb i czas. Spełnienie warunku jest niepewne, lecz prawdopodobne. Klasa ta obejmuje zarówno warunek przyszły bardziej prawdopodobny (lub czysto hipotetyczny), jak i warunek ogólny teraźniejszy, który przez niektórych bywa wyodrębniany jako osobna „piąta klasa”. Przykłady znajdują się w
Marek 5:28 Mówiła bowiem: Jeśli dotknę choćby jego szaty, będę zdrowa. (ἐὰν ἅψωμαι κἂν τῶν ἱματίων αὐτοῦ ean hapsomai kan ton himation autou)
.
1 Jana 1:9 Jeśli wyznajemy nasze grzechy, Bóg jest wierny i sprawiedliwy, aby nam przebaczyć grzechy i oczyścić nas z wszelkiej nieprawości. (ἐὰν ὁμολογῶμεν τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν ean homologomen tas hamartias hemon)
.
1 Kor. 13:1 Choćbym mówił językami ludzi i aniołów, a miłości bym nie miał, stałbym się jak miedź brzęcząca albo cymbał brzmiący. (Ἐὰν ταῖς γλώσσαις τῶν ἀνθρώπων λαλῶ καὶ τῶν ἀγγέλων, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω ean tais glossais ton anthropon lalo kai ton angelon, agapen de me echo)
Marek 5:28 to warunek przyszły bardziej prawdopodobny – kobieta zakłada spełnienie jako niepewne, lecz oczekiwane, i działa wiarą.
1 Jana 1:9 to warunek ogólny teraźniejszy: ἐάν z trybem przypuszczającym wyraża tu stałą, powtarzaną postawę wyznawania grzechów przez wierzącego, a nie jednorazową formułę. Warunek nie czyni przebaczenia niepewnym – wierność Boga jest pewna („Bóg jest wierny i sprawiedliwy”) – lecz opisuje sposób, w jaki wierzący nieustannie przychodzi po oczyszczenie. W kontekście (w. 8 i 10) Jan obala perfekcjonizm: kto twierdzi, że nie ma grzechu, sam siebie zwodzi i czyni Boga kłamcą.
Z kolei 1 Kor. 13:1 ilustruje odmianę czysto hipotetyczną: ἐάν z trybem przypuszczającym (λαλῶ, ἔχω) nie zakłada, że Apostoł rzeczywiście mówi językami aniołów – stawia założenie jedynie myślowo, by wyostrzyć kontrast z miłością. Polskie „Choćbym mówił… a miłości bym nie miał” oddaje ten przyzwalający odcień („nawet gdyby”) odnosząc się do tego, co niemożliwe, lecz gramatycznie pozostaje to standardowy warunek trzeciej klasy, a nie osobna kategoria.
.
Czwarta klasa – warunek mniej prawdopodobny (przyszły)
Protaza czwartej klasy ma postać εἰ ei + tryb życzeniowy (optativus, w czasie teraźniejszym lub aoriście), a apodoza ἄν an + optativus. Wyraża ona spełnienie jedynie możliwe, bardziej odległe niż w klasie trzeciej: „gdyby przypadkiem to nastąpiło, to…”. W Nowym Testamencie występują tylko niepełne (częściowe) konstrukcje tej klasy – nie ma ani jednego przykładu z kompletną protazą i apodozą w optatiwie. Częściowe formy znajdują się w
1 Piotra 3:14 Ale jeśli nawet cierpicie dla sprawiedliwości, błogosławieni jesteście. Nie bójcie się ich gróźb ani się nie lękajcie. (ἀλλ’ εἰ καὶ πάσχοιτε διὰ δικαιοσύνην all’ ei kai paschoite dia dikaiosynen)
.
1 Piotra 3:17 Lepiej bowiem – jeśli taka jest wola Boga – cierpieć, czyniąc dobrze, aniżeli czyniąc źle. (εἰ θέλοι τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ ei theloi to thelema tou Theou)
W obu miejscach optativus (πάσχοιτε, θέλοι) przedstawia warunek jako możliwość odległą, a nie jako pewną. Piotr nie zakłada, że prześladowanie jest nieuchronne, lecz naucza, że nawet w tym mniej prawdopodobnym wypadku – gdyby taka była wola Boża – cierpienie dla sprawiedliwości jest błogosławieństwem, a nie nieszczęściem.
.
Zdania warunkowe w grece Nowego Testamentu (podział ze względu na formę)
| Klasa | Możliwość spełnienia | Protaza („jeśli”) | Apodoza („to”) | Przykłady NT | ||||
| spójnik | tryb | czas | spójnik | tryb | czas | |||
| Pierwsza klasa – „warunek prosty”, założony jako prawdziwy dla argumentacji (s. 690–694) | Zakłada rzeczywistość przesłanki dla potrzeb argumentacji, niezależnie od tego, czy jest ona faktycznie prawdziwa | εἰ ei (przecz. οὐ ou); nietrafne tłumaczenie jako „skoro” | oznajmujący | dowolny | — | dowolny | dowolny | Mat. 12:27-28; Łuk. 4:3; Rzym. 6:5; Gal. 5:18; Kol. 3:1 |
| Druga klasa – „warunek przeciwny faktom”: a) w czasie teraźniejszym, b) w czasie przeszłym (s. 694–696) | Zakłada przesłankę jako nieprawdziwą dla potrzeb argumentacji, niezależnie od tego, czy jest ona faktycznie nieprawdziwa | εἰ ei (przecz. μή me) | oznajmujący | przeszły: a) imperfectum, b) aoryst | (ἄν an) – zwykle | oznajmujący | przeszły: a) imperfectum, b) aoryst | a) teraźniejszość: Łuk. 7:39; Jan 5:46 — b) przeszłość: Marek 13:20; 1 Kor. 2:8 |
| Trzecia klasa – „warunek bardziej prawdopodobny (przyszły)”: a) przyszły prawdopodobny lub hipotetyczny, b) „warunek ogólny teraźniejszy” (piąta klasa) (s. 696–698) | Spełnienie niepewne, lecz prawdopodobne: a) sytuacja przyszła konkretna LUB tylko hipotetyczna, b) sytuacja ogólna w czasie teraźniejszym | ἐάν ean (przecz. μή me) | przypuszczający | a) dowolny, b) teraźniejszy | — | dowolny | dowolny | a) przyszły bardziej prawdopodobny: Mat. 4:9; Marek 5:28; Hebr. 6:3; hipotetyczny: 1 Kor. 13:1-2 — b) ogólny teraźniejszy: Mat. 6:22-23; Jan 11:9; 2 Tym. 2:5 |
| Czwarta klasa – „warunek mniej prawdopodobny (przyszły)”; w NT tylko częściowe konstrukcje (s. 699–701) | Spełnienie możliwe: „gdyby przypadkiem to nastąpiło, to…” | εἰ ei | życzeniowy (optativus) | teraźniejszy lub aoryst | ἄν an | życzeniowy (optativus) | teraźniejszy lub aorist | 1 Piotra 3:14, 17; Łuk. 1:62; Dzieje 17:18 |
Numery stron odsyłają do głównego omówienia tematu w „Greek Grammar Beyond the Basics” Daniela B. Wallace’a.
Na podstawie Greek Conditional Sentences (Corey Keating), wg tabeli z „Greek Grammar Beyond the Basics” Daniela B. Wallace’a, s. 687–701 źródło
Zobacz w temacie
- Tryby czasowników w języku greckim
- Użycia trybu przypuszczającego (subjunctive)
- Użycia trybu życzeniowego (optative)
- Czas teraźniejszy i jego formy
- Grecki imiesłów
