Mat. 23:34 Dlatego ja posyłam do was proroków, mędrców i uczonych w Piśmie. Niektórych z nich zabijecie i ukrzyżujecie, a niektórych ubiczujecie w waszych synagogach i będziecie ich prześladować od miasta do miasta
To dzieło, bez którego nie sposób zrozumieć Reformacji. „Instytuty religii chrześcijańskiej” Jana Kalwina, w ostatecznym wydaniu z 1559 roku, są pierwszym pełnym i uporządkowanym wykładem wiary Reformowanej. Od ponad czterech i pół wieku kształtują teologię kościołów, które chcą stać na samym tylko Piśmie. Dla jednych są podręcznikiem dogmatyki, dla innych przewodnikiem pobożności. W rzeczywistości są jednym i drugim.
Kalwin prowadzi Czytelnika drogą wyznania apostolskiego, przez cztery księgi:
Księga pierwsza – o poznaniu Boga jako Stwórcy i Władcy świata, o autorytecie Pisma, o Trójcy i o opatrzności;
Księga druga – o poznaniu Boga jako Odkupiciela w Chrystusie, o upadku człowieka, niewoli woli, Prawie i urzędzie Pośrednika;
Księga trzecia – o sposobie przyjmowania łaski Chrystusowej: o wierze, upamiętaniu, usprawiedliwieniu z wiary, modlitwie, wiecznym wybraniu i zmartwychwstaniu;
Księga czwarta – o zewnętrznych środkach, przez które Bóg gromadzi nas w społeczności Chrystusa: o Kościele, jego urzędach i karności, o sakramentach oraz o władzy cywilnej.
Jest to zarazem dzieło polemiczne. Kalwin nie oszczędza ani rzymskiego papiestwa z jego mszą, czyśćcem i zmyślonymi sakramentami, ani anabaptystów, ani tych, którzy mieszają królestwo Chrystusa z porządkiem tego świata. Każde twierdzenie opiera jednak na Piśmie i z cierpliwością ojca Kościoła prowadzi do jednego celu: aby cała chwała zbawienia należała do Boga, a cała ufność człowieka spoczęła na Chrystusie.
Niniejsze polskie wydanie (943 strony) obejmuje wszystkie cztery księgi wraz z przypisami.
Do pobrania tutaj
Najjaśniejszemu, najpotężniejszemu i najznakomitszemu monarsze, Franciszkowi, Arcychrześcijańskiemu Królowi Francuzów, swemu władcy,[1] Jan Kalwin życzy pokoju i zbawienia w Chrystusie[2]
Najjaśniejszy Panie! Gdy zabierałem się do tego dzieła, najdalsza była mi myśl, by napisać coś, co następnie miałoby zostać przedłożone Waszej Królewskiej Mości. Zamierzałem jedynie przygotować coś w rodzaju elementarza, dzięki któremu ci, których porusza jakieś zainteresowanie religią, mogliby zostać wdrożeni do prawdziwej pobożności. Trudziłem się nad tym zadaniem głównie ze względu na moich rodaków Francuzów, gdyż widziałem, że rzesze spośród nich łakną i pragną Chrystusa, a bardzo niewielu zdaje się posiadać choćby skromne Jego poznanie. Że taki właśnie przyświecał mi cel, widać z samego dzieła, napisanego w prostej i elementarnej formie, przystosowanej do nauczania.
Gdy jednak spostrzegłem, że wściekłość pewnych niegodziwych ludzi wzrosła w Twoim królestwie do tego stopnia, iż nie ma w nim miejsca dla zdrowej nauki, uznałem, że może się przydać, jeśli w tym samym dziele zarówno udzielę pouczenia moim rodakom, jak i przedłożę Waszej Królewskiej Mości Wyznanie, z którego mógłbyś się dowiedzieć, czym jest nauka tak bardzo rozpalająca gniew owych szaleńców, którzy dziś ogniem i mieczem niepokoją Twoje królestwo. Nie obawiam się bowiem oświadczyć, że to, co tu podałem, można uważać za streszczenie tej właśnie nauki, która – jak wykrzykują – powinna być karana konfiskatą mienia, wygnaniem, więzieniem i stosem oraz tępiona na lądzie i na morzu.
Wiem wprawdzie, że aby uczynić naszą sprawę jak najbardziej znienawidzoną w oczach Waszej Królewskiej Mości, napełnili Twoje uszy i umysł okropnymi pomówieniami; racz jednak w swej łaskawości rozważyć, że gdyby wystarczało samo oskarżenie, nie byłoby żadnej niewinności ani w słowie, ani w czynie. Gdy ktoś, chcąc wzbudzić uprzedzenie, zauważa, że ta nauka, z której staram się zdać sprawę Waszej Królewskiej Mości, została potępiona głosami wszystkich stanów i od dawna raz po raz przebijana stronniczymi wyrokami sądów, nie mówi nic więcej ponad to, że bywała ona niekiedy gwałtownie uciskana przez moc i stronnictwo przeciwników, a niekiedy podstępnie i zdradziecko przygniatana kłamstwami, wykrętami i oszczerstwami. Wydawanie krwawych wyroków na sprawę, której nie wysłuchano, jest przemocą; obciążanie jej, wbrew temu, na co zasługuje, buntem i szkodliwością jest oszustwem.
Aby nikt nie sądził, że niesłusznie się skarżymy, Ty sam, najznakomitszy Władco, możesz nam zaświadczyć, jakimi kłamliwymi oszczerstwami codziennie się ją w Twojej obecności oczernia – że rzekomo nie zmierza do niczego innego, jak tylko do wyrwania królom berła z rąk, obalenia wszystkich trybunałów i sądów, wywrócenia wszelkiego porządku i władzy, zakłócenia pokoju i ładu społecznego, zniesienia wszystkich praw, zniszczenia różnic stanu i własności, krótko mówiąc – do postawienia wszystkiego na głowie. A przecież to, co słyszysz, jest zaledwie najmniejszą cząstką tego, co się mówi; wśród prostego ludu rozsiewa się bowiem pewne straszliwe pomówienia, które – gdyby były prawdziwe – usprawiedliwiałyby cały świat w skazaniu tej nauki wraz z jej głosicielami na tysiąc stosów i szubienic. Któż może się dziwić, że rozpala się przeciw niej nienawiść ludu, skoro daje się wiarę tym najbardziej niegodziwym oskarżeniom? Oto dlaczego wszystkie stany jednomyślnie potępiają nasze osoby i naszą naukę!
Uniesieni tym nastrojem, ci, którzy zasiadają w sądzie, wypowiadają jedynie uprzedzenia, które nasiąkli w domu, i sądzą, że należycie spełnili swoje zadanie, jeśli nie każą nikogo ukarać, dopóki nie zostanie przekonany o winie – czy to własnym wyznaniem, czy prawnymi dowodami. Ale o jaką zbrodnię przekonany? „O tę potępioną naukę” – brzmi odpowiedź. Lecz jak słusznie została potępiona? Istotą obrony było przecież nie wyrzeczenie się samej nauki, lecz obstawanie przy jej prawdzie. W tej sprawie jednak nie pozwala się pisnąć ani słowa!
Sprawiedliwość, najniezwyciężeńszy Władco, upoważnia mnie zatem, bym domagał się, abyś podjął gruntowne zbadanie tej sprawy, którą dotąd rzucano na wszystkie strony i traktowano w najbardziej nieprawidłowy sposób, bez żadnego porządku prawnego, z namiętnym zapałem raczej niż z sądową powagą.
Niech nikt nie myśli, że przygotowuję tu własną, prywatną obronę w celu uzyskania bezpiecznego powrotu do mojej ojczyzny. Choć żywię wobec niej uczucia, jakie przystoją człowiekowi, to w obecnym stanie rzeczy mogę bez żalu przebywać z dala od niej. Sprawa, której bronię, jest wspólną sprawą wszystkich pobożnych, a zatem samą sprawą Chrystusa – sprawą, która w całym Twoim królestwie leży obecnie niejako w rozpaczy, szarpana i deptana na wszelkie sposoby, i to bardziej za sprawą tyranii pewnych faryzeuszy niż z Twojego przyzwolenia. Nie ma jednak potrzeby dociekać, jak to się dzieje; tego, że się dzieje, nie można zaprzeczyć. Bezbożni bowiem tak dalece przemogli, że prawda Chrystusowa, jeśli nie została całkowicie rozgromiona i rozproszona, kryje się, jakby haniebnie pogrzebana, a biedny kościół – czy to wyniszczony okrutną rzezią, czy wypędzony na wygnanie, czy zastraszony i przerażony – ledwie ośmiela się oddychać. A jego wrogowie wciąż nacierają ze zwykłą sobie wściekłością i furią na ruiny, których dokonali, usilnie szturmując mur, który już się chwieje. Tymczasem nikt nie występuje, by ofiarować obronę przed taką furią. Ci, którzy chcieliby uchodzić za najbardziej przychylnych prawdzie, mówią jedynie o przebaczeniu błędu i nierozwagi ludzi nieuczonych. Tak bowiem wyrażają się ci skromni ludzie,[3] nazywając błędem i nierozwagą to, o czym wiedzą, że jest[4] nieomylną prawdą Bożą, a ludźmi nieuczonymi tych, których umysłem – jak widzą – Chrystus nie wzgardził, skoro raczył powierzyć im tajemnice swojej niebiańskiej mądrości.[5] Tak to wszyscy wstydzą się ewangelii.
Twoim obowiązkiem, najjaśniejszy Książę, jest nie zamykać ani uszu, ani umysłu na sprawę obejmującą tak wielkie rzeczy jak te: jak nienaruszenie zachować chwałę Bożą na ziemi, jak prawda Boża ma zachować swoją godność, jak królestwo Chrystusa ma trwać wśród nas zwarte i bezpieczne. Sprawa ta jest godna Twojego ucha, godna Twojego zbadania, godna Twojego tronu.
Cechą prawdziwego władcy jest uznawać, że w sprawowaniu rządów nad swoim królestwem jest sługą Boga. Kto nie podporządkowuje swego panowania chwale Bożej, ten odgrywa rolę nie króla, lecz rozbójnika. Łudzi się ponadto ten, kto spodziewa się długiej pomyślności dla jakiegokolwiek królestwa, które nie jest rządzone berłem Boga, to jest Jego boskim Słowem. Nieomylna jest bowiem niebiańska wyrocznia, która oznajmiła: „Gdy nie ma proroctwa, lud ginie” (Przyp. 29:18).
Niech pogardliwe wyobrażenie o naszej nieznaczności nie odwodzi Cię od zbadania tej sprawy. My sami jesteśmy w pełni świadomi, jak jesteśmy ubodzy i wzgardzeni: przed Bogiem jesteśmy nędznymi grzesznikami, a w oczach ludzi najbardziej wzgardzonymi – jesteśmy (jeśli chcesz) zaledwie mętami i odpadkami świata, a nawet czymś gorszym, jeśli można wymienić coś gorszego; tak że przed Bogiem nie pozostaje nam nic, czym moglibyśmy się chlubić, jak tylko Jego miłosierdzie, dzięki któremu bez żadnej naszej zasługi zostajemy dopuszczeni do nadziei wiecznego zbawienia,[6] a przed ludźmi nie pozostaje nam nawet tyle,[7] skoro możemy się chlubić jedynie naszą słabością, której – w ludzkim mniemaniu – największą hańbą jest choćby milcząco[8] się przyznać. Lecz nasza nauka musi stać wzniośle ponad wszelką chwałą świata i być niezwyciężona dla wszelkiej jego mocy, ponieważ nie jest nasza, lecz Boga żywego i Jego Pomazańca, którego Ojciec ustanowił Królem, aby panował od morza do morza i od rzek aż po krańce ziemi; i to tak panował, by samą rózgą swoich ust uderzyć całą ziemię wraz z jej żelazną i spiżową siłą, z jej złotym i srebrnym blaskiem, i pokruszyć ją jak naczynie garncarskie – zgodnie ze wspaniałymi proroctwami proroków o Jego królestwie (Dan. 2:34; Izaj. 11:4; Psalm 2:9).
Nasi przeciwnicy głośno wprawdzie twierdzą, że nasze odwoływanie się do Słowa Bożego jest jedynie pozorem – że w rzeczywistości jesteśmy jego najgorszymi fałszerzami. Na ile jest to nie tylko złośliwe oszczerstwo, lecz także bezwstydna zuchwałość, będziesz mógł sam rozstrzygnąć, czytając nasze Wyznanie. Tu jednak może być potrzebne kilka uwag, które mogłyby Cię skłonić, a przynajmniej pomóc Ci, byś czytał je i studiował z uwagą.
Gdy Paweł oznajmił, że wszelkie proroctwo powinno być zgodne z analogią wiary (Rzym. 12:6), ustanowił najpewniejszą regułę ustalania znaczenia Pisma. Niech nasza nauka zostanie sprawdzona tą regułą, a nasze zwycięstwo jest pewne. Cóż bowiem lepiej i trafniej zgadza się z wiarą niż uznać, że jesteśmy ogołoceni z wszelkiej cnoty, abyśmy zostali przyodziani przez Boga; pozbawieni wszelkiego dobra, abyśmy zostali przez Niego napełnieni; niewolnikami grzechu, aby On dał nam wolność; ślepymi, aby On oświecił; chromymi, aby On uleczył; słabymi, aby On podtrzymał; ogołocić siebie z wszelkiej podstawy do chluby, aby On sam jaśniał chwałą, a my byśmy byli uwielbieni w Nim? Gdy my mówimy te i podobne rzeczy, oni wtrącają się i z narzekaniem skarżą, że w ten sposób obalamy jakieś ślepe światło natury, wymyślone przygotowania, wolną wolę i uczynki zasługujące na wieczne zbawienie, a także ich własne nadobowiązkowe uczynki;[9] nie mogą bowiem znieść, by cała chwała i cześć za wszelkie dobro, cnotę, sprawiedliwość i mądrość pozostała przy Bogu. Nie czytamy jednak, by kogokolwiek ganiono za to, że pił zbyt wiele ze źródła żywej wody; przeciwnie, surowo zostają skarceni ci, którzy wykopali sobie „cysterny, cysterny popękane, które nie mogą utrzymać wody” (Jer. 2:13). Dalej: cóż bardziej zgodnego z wiarą niż czuć pewność, że Bóg jest łaskawym Ojcem, gdy Chrystus zostaje uznany za brata i przebłagalną ofiarę; niż ufnie oczekiwać wszelkiej pomyślności i radości od Tego, którego niewymowna miłość ku nam była tak wielka, że „nawet własnego Syna nie oszczędził, ale wydał go za nas wszystkich” (Rzym. 8:32); niż spoczywać w pewnej nadziei zbawienia i życia wiecznego, ilekroć uświadamiamy sobie, że Ojciec dał nam Chrystusa, w którym ukryte są takie skarby? Tu nas atakują i głośno twierdzą, że ta pewna ufność nie jest wolna od pychy i zarozumiałości. Lecz jak niczego nie należy zakładać z samych siebie, tak wszystkiego należy oczekiwać od Boga; nie z innego też powodu zostajemy ogołoceni z próżnej chwały, jak tylko po to, byśmy nauczyli się chlubić w Panu. Po cóż iść dalej? Rzuć tylko pobieżnie okiem, najdzielniejszy Królu, na wszystkie części naszej sprawy i uznaj nas za najniegodziwszych spośród wszystkich niegodziwców, jeśli nie odkryjesz jasno, że „dlatego pracujemy i jesteśmy lżeni, że pokładamy nadzieję w Bogu żywym” (1 Tym. 4:10); ponieważ wierzymy, że „życiem wiecznym” jest poznać „jedynego prawdziwego Boga i tego, którego posłał, Jezusa Chrystusa” (Jan 17:3). Dla tej nadziei niektórzy z nas są w więzach, inni są bici rózgami, inni wystawieni na pośmiewisko, inni wyjęci spod prawa, inni najokrutniej torturowani, inni zmuszeni do ucieczki; wszyscy jesteśmy w ucisku, obciążeni straszliwymi przekleństwami, szarpani oszczerstwami i traktowani z największą zniewagą.
Spójrz teraz na naszych przeciwników (mam na myśli duchowieństwo, na którego skinienie i według którego upodobania inni prowadzą przeciw nam swoją wrogość) i rozważ ze mną przez chwilę, jaka gorliwość nimi kieruje. Prawdziwej religii, która jest podana w Pismach i której wszyscy powinni się trzymać, chętnie pozwalają zarówno sobie, jak i innym nie znać, zaniedbywać i nią gardzić; uważają też za rzecz mało ważną, w co każdy wierzy co do Boga i Chrystusa albo w co nie wierzy, byle tylko poddał się sądowi kościoła z tak zwaną[10] wiarą bezwarunkową (implicita); nie przejmują się też zbytnio, nawet gdyby widzieli chwałę Bożą zhańbioną jawnymi bluźnierstwami, byle tylko nikt nie podniósł palca przeciwko prymatowi Stolicy Apostolskiej i władzy świętej matki kościoła.[11] Dlaczego więc walczą o mszę, czyściec, pielgrzymki i podobne niedorzeczności z taką zaciekłością i zjadliwością, że choć nie potrafią dowieść ani jednej z nich ze Słowa Bożego, twierdzą, iż pobożność nie może być bezpieczna bez wiary w te rzeczy – wiary, jeśli mogę się tak wyrazić, naciągniętej do ostatnich granic? Dlaczego? Po prostu dlatego, że ich brzuch jest ich bogiem, a kuchnia ich religią; i wierzą, że gdyby tego zabrakło, nie tylko nie byliby chrześcijanami, ale nawet ludźmi. Choć bowiem jedni pławią się w zbytku, a inni żywią się skąpymi okruchami, to jednak wszyscy żyją z tego samego garnka, który bez tego paliwa mógłby nie tylko ostygnąć, lecz całkowicie zamarznąć. Kto więc najbardziej troszczy się o swój żołądek, ten okazuje się najzacieklejszym obrońcą swej wiary. Krótko mówiąc, celem, do którego wszyscy co do jednego zmierzają, jest utrzymanie swojego królestwa w bezpieczeństwie albo napełnienie brzucha; żaden nie daje choćby najmniejszego znaku szczerej gorliwości.
Mimo to nie przestają atakować naszej nauki oraz oskarżać ją i zniesławiać, jakimi tylko mogą słowami, aby uczynić ją znienawidzoną albo podejrzaną. Nazywają ją nową i niedawno zrodzoną; zarzucają jej, że jest wątpliwa i niepewna; żądają, byśmy powiedzieli, jakimi cudami została potwierdzona; pytają, czy słuszne jest przyjmować ją wbrew zgodzie tak wielu świętych Ojców i najdawniejszemu zwyczajowi; nalegają, byśmy przyznali, że albo jest schizmatycka, skoro toczy bój z kościołem, albo że kościół musiał być martwy przez wiele stuleci, w których nic podobnego nie było słychać. Wreszcie mówią, że nie trzeba wiele argumentów, gdyż jej jakość można poznać po owocach, mianowicie po wielkiej liczbie sekt, licznych buntach i wielkiej rozwiązłości, które wydała. Bez wątpienia bardzo łatwo im jest wobec nieuczonego i łatwowiernego tłumu znęcać się nad sprawą pozbawioną obrony; lecz gdyby dano sposobność do wzajemnej dyskusji, ta zjadliwość, którą teraz wylewają na nas pienistymi potokami, z równą swobodą co bezkarnością,[12] z pewnością by wyparowała.
1) Po pierwsze, nazywając ją nową, wyrządzają ogromną krzywdę Bogu, którego święte Słowo nie zasługiwało na zarzut nowości. Dla nich wprawdzie – nie mam co do tego wątpliwości – jest ona nowa, tak jak nowy jest Chrystus i nowa ewangelia; lecz ci, którzy znają dawne powiedzenie Pawła, że Chrystus Jezus „został wydany za nasze grzechy i wstał z martwych dla naszego usprawiedliwienia” (Rzym. 4:25), nie dopatrzą się u nas żadnej nowości. To, że długo leżała pogrzebana i nieznana, jest winnym następstwem ludzkiej bezbożności; lecz teraz, gdy z łaski Bożej została nam przywrócona, powinna odzyskać swoją starożytność, tak jak powracający obywatel odzyskuje swoje prawa.
2) Z tej samej niewiedzy wynika, że uważają ją za wątpliwą i niepewną; na to właśnie skarży się Pan przez swego proroka: „Wół zna swojego gospodarza i osioł żłób swego pana, lecz Izrael mnie nie zna, mój lud się nie zastanawia” (Izaj. 1:3). Jakkolwiek jednak drwią z jej niepewności, gdyby musieli przypieczętować własną naukę swoją krwią i kosztem życia, okazałoby się, ile ją cenią. Zupełnie inna jest nasza ufność – ufność, której nie przeraża groza śmierci, a zatem nawet sąd Boży.
3) Żądając od nas cudów, postępują nieuczciwie; nie wykuliśmy bowiem jakiejś nowej ewangelii, lecz zachowujemy tę samą, której prawdę potwierdzają wszystkie cuda, jakie kiedykolwiek uczynili Chrystus i apostołowie. Oni jednak mają coś szczególnego, czego my nie mamy – mogą potwierdzać swoją wiarę nieustannymi cudami aż do dnia dzisiejszego! Albo raczej powołują się na cuda, które mogłyby zachwiać umysły skądinąd dobrze usposobione – tak są błahe i śmieszne, tak próżne i fałszywe. Lecz nawet gdyby były nader zdumiewające, nie mogłyby nic zdziałać przeciwko prawdzie Bożej, której imię powinno być zawsze i wszędzie święcone, czy to przez cuda, czy przez naturalny bieg wydarzeń. Oszustwo byłoby może bardziej przekonujące, gdyby Pismo nie pouczało nas o właściwym celu i użytku cudów. Marek mówi nam (Marek 16:20), że znaki towarzyszące głoszeniu apostołów działy się na jego potwierdzenie; podobnie Łukasz opowiada, że Pan „dawał świadectwo słowu swojej łaski, sprawiając, że przez ich ręce dokonywały się znaki i cuda” (Dzieje 14:3). Bardzo podobne są słowa apostoła, że zbawienie głoszone w ewangelii zostało potwierdzone, gdy „Bóg dał świadectwo przez znaki, cuda i różnorakie moce” (Hebr. 2:4). Czy rzeczy, o których słyszymy, że są pieczęciami ewangelii, mamy obracać na obalenie ewangelii? Czy to, co było przeznaczone jedynie do potwierdzenia prawdy, mamy niewłaściwie stosować do potwierdzania kłamstw? Właściwą drogą jest zatem najpierw ustalić i zbadać naukę, która – jak mówi ewangelista – idzie przodem; a dopiero gdy zostanie sprawdzona, ale nie wcześniej, może otrzymać potwierdzenie z cudów. Znamieniem zdrowej nauki, podanym przez samego naszego Zbawiciela, jest to, że zmierza ona do chwały nie ludzi, lecz Boga (Jan 7:18; 8:50). Skoro nasz Zbawiciel ogłosił, że jest to sprawdzian nauki, błądzimy, jeśli za cudowne uważamy dzieła, które służą jakiemukolwiek innemu celowi niż wywyższeniu imienia Bożego.[13] Trzeba nam też pamiętać, że szatan ma swoje cuda, które choć są raczej sztuczkami niż prawdziwymi cudami, są jednak takie, że zwodzą nieuczonych i nieostrożnych. Magowie i czarownicy zawsze słynęli z cudów, a cuda zdumiewającego rodzaju dawały oparcie bałwochwalstwu; nie nawracają nas one jednak na zabobony czy to magów, czy bałwochwalców. W dawnych czasach także donatyści używali swojej mocy czynienia cudów jako tarana, którym wstrząsali prostotą prostego ludu. Dajemy teraz naszym przeciwnikom tę samą odpowiedź, jaką Augustyn dał wówczas donatystom (In Joan. Tract. 23): „Pan ostrzegł nas przed tymi cudotwórcami, gdy zapowiedział, że powstaną fałszywi prorocy, którzy kłamliwymi znakami i różnymi cudami zwiodą, o ile można, nawet wybranych” (Mat. 24:24). Także Paweł ostrzegał, że panowanie antychrysta przyjdzie „z całą mocą, wśród znaków i fałszywych cudów” (2 Tes. 2:9).
Lecz nasi przeciwnicy mówią nam, że ich cuda dokonują się nie za sprawą bożków, nie za sprawą czarowników, nie za sprawą fałszywych proroków, lecz za sprawą świętych – jakbyśmy nie wiedzieli, że jednym z podstępów szatana jest to, iż „przybiera postać anioła światłości” (2 Kor. 11:14). Egipcjanie, w których sąsiedztwie pochowano Jeremiasza, składali mu niegdyś ofiary i oddawali inne boskie hołdy (Hieronim, Praef. in Jerem.). Czyż nie nadużyli bałwochwalczo świętego proroka Bożego? A jednak w nagrodę za taką cześć dla jego grobu sądzili,[14] że zostają uzdrowieni z ukąszeń węży. Cóż więc powiemy, jak nie to, że zawsze było i zawsze będzie najsłuszniejszą karą Bożą zsyłać na tych, którzy nie przyjęli miłości prawdy, „silne omamienie, tak że uwierzą kłamstwu” (2 Tes. 2:11)? Nie brak więc nam cudów – cudów pewnych, którym nie można zaprzeczyć; lecz te, do których roszczą sobie prawo nasi przeciwnicy, są jedynie złudzeniami szatana, ponieważ odciągają lud od prawdziwej czci Boga ku marności.
4) Oszczerstwem jest przedstawianie nas jako przeciwników Ojców (mam na myśli starożytnych pisarzy z czystszego okresu), jakby Ojcowie popierali ich bezbożność. Gdyby spór miał zostać rozstrzygnięty takim autorytetem, to (mówiąc najskromniej) lepsza część zwycięstwa przypadłaby nam.[15] Choć w pismach tych Ojców jest wiele godnego podziwu i mądrego, a w niektórych sprawach przytrafiło się im to, co zwykłym ludziom, ci pobożni synowie – zapewne z właściwą sobie przenikliwością rozumu, sądu i ducha – czczą jedynie ich potknięcia i błędy, a to, co dobrze powiedziane, albo pomijają, albo maskują, albo psują, tak że naprawdę można rzec, iż jedyną ich troską było zbieranie żużlu spośród złota. Potem z nieuczciwym wrzaskiem napadają na nas jako na wrogów i gardzicieli Ojców. Tak dalecy jesteśmy od gardzenia nimi, że gdyby było tu właściwe miejsce, nie sprawiłoby nam trudności poparcie większości nauk, których się teraz trzymamy, ich głosami. A jednak studiując ich pisma, staraliśmy się pamiętać (1 Kor. 3:21-23; zob. też Augustyn, Ep. 28), że wszystko jest nasze, aby nam służyć, nie zaś nad nami panować, my zaś jesteśmy jedynie Chrystusowi i musimy Mu być posłuszni we wszystkim bez wyjątku. Kto nie zachowuje tego rozróżnienia, nie będzie miał w religii żadnych stałych zasad; ci święci mężowie nie znali bowiem wielu rzeczy, często sobie nawzajem przeczą, a niekiedy przeczą nawet samym sobie.
Nie bez powodu – zauważają nasi przeciwnicy – ostrzega nas Salomon: „Nie przesuwaj dawnej granicy, którą ustalili twoi ojcowie” (Przyp. 22:28). Lecz ta sama reguła nie odnosi się do mierzenia pól i do posłuszeństwa wiary. Regułą odnoszącą się do tego drugiego jest: „zapomnij o swoim narodzie i o domu swojego ojca” (Psalm 45:10). A jeśli tak lubują się w alegorii, dlaczego nie rozumieją, że ci, których granic nie wolno przesuwać, to raczej apostołowie niż jakakolwiek inna grupa Ojców? Taka jest wykładnia Hieronima, którego słowa przytoczyli w swoich kanonach. Co zaś do tych, do których odnoszą ten fragment – jeśli chcą, by granice były stałe, dlaczego, ilekroć im to odpowiada, tak swobodnie je przeskakują?
Wśród Ojców było dwóch, z których jeden powiedział:[16] „Nasz Bóg ani nie je, ani nie pije, a zatem nie potrzebuje kielichów ani mis”, a drugi:[17] „Święte obrzędy nie wymagają złota, a rzeczy, których nie kupuje się za złoto, nie podobają się przez złoto”. Przekraczają więc granicę, gdy w sprawach świętych tak bardzo lubują się w złocie, srebrze, kości słoniowej, marmurze, klejnotach i jedwabiach, że jeśli wszystko nie jest pokryte kosztownym przepychem, albo raczej szalonym zbytkiem,[18] sądzą, iż Bóg nie jest należycie czczony.
To Ojciec powiedział:[19] „Swobodnie jadł mięso w dniu, w którym inni się od niego wstrzymywali, ponieważ był chrześcijaninem”. Przekraczają więc granice, gdy skazują na zatracenie każdą duszę, która w czasie Wielkiego Postu skosztowała mięsa.
Było dwóch Ojców, z których jeden powiedział:[20] „Mnich, który nie pracuje własnymi rękami, nie jest lepszy od gwałtownika i rozbójnika”, a drugi:[21] „Mnisi, choćby najpilniej oddawali się nauce, rozmyślaniu i modlitwie, nie powinni żyć z cudzej pracy”. Także i tę granicę przekroczyli, umieszczając leniwych, obżerających się mnichów w jaskiniach i zamtuzach, by objadali się cudzym dobrem.
To Ojciec powiedział:[22] „Straszliwą obrzydliwością jest widzieć w świątyniach chrześcijańskich malowany obraz Chrystusa czy jakiegokolwiek świętego”. I nie wypowiedział tego głos jednego tylko człowieka; również sobór kościelny postanowił:[23] „Niech nic, co jest przedmiotem czci, nie będzie malowane na ścianach”.[24] Bardzo dalecy są od trzymania się tych granic, gdy nie pozostawiają żadnego kąta bez obrazów.
Inny Ojciec radził:[25] „Abyśmy, oddawszy umarłym posługę człowieczeństwa przez pogrzeb, zostawili ich w spokoju”. Te granice przełamują, utrzymując nieustanny niepokój o umarłych.
To Ojciec świadczy:[26] „Że substancja chleba i wina w Eucharystii nie przestaje istnieć, lecz pozostaje, tak jak natura i substancja człowieka pozostaje zjednoczona z Bóstwem w Panu Jezusie Chrystusie”. Tę granicę przekraczają, utrzymując, że gdy tylko zostaną wypowiedziane słowa naszego Pana, substancja chleba i wina przestaje istnieć i zostaje przeistoczona w ciało i krew.
To Ojcowie, którzy jak całemu kościołowi udzielali tylko jednej Eucharystii[27] i odsuwali od niej bezbożnych i występnych, tak też najsurowszymi słowami ganili wszystkich,[28] którzy będąc obecni, nie przystępowali do komunii. Jak daleko przesunęli te granice, napełniając nie tylko kościoły, ale także domy prywatne swoimi mszami, dopuszczając do obecności wszystkich bez różnicy – każdego tym chętniej, im więcej płaci, choćby był najbardziej niegodziwy i nieczysty – nie zapraszając nikogo do wiary w Chrystusa i wiernej społeczności w sakramentach, lecz raczej sprzedając swoje własne dzieło w miejsce łaski i zasług Chrystusa![29]
Było dwóch Ojców, z których jeden postanowił, że ci, którzy poprzestając na komunii pod jedną postacią, wstrzymują się od drugiej, mają być całkowicie wykluczeni z udziału w świętej wieczerzy Chrystusa,[30] drugi zaś mocno dowodzi,[31] że nie wolno odmawiać krwi Pańskiej ludowi chrześcijańskiemu, któremu nakazano, by wyznając Go, przelewał własną krew. Także te granice usunęli, gdy niezmiennym prawem nakazali właśnie to, co pierwszy z tych Ojców karał ekskomuniką, a drugi z ważnego powodu potępiał.
To Ojciec uznał za zuchwałość[32] rozstrzyganie w jakiejś niejasnej kwestii w tę czy w inną stronę bez jasnego i oczywistego autorytetu Pisma. O tej granicy zapomnieli, ustanawiając tak wiele konstytucji, tak wiele kanonów i tak wiele dogmatycznych rozstrzygnięć bez poparcia w Słowie Bożym.
To Ojciec zganił Montanusa, między innymi herezjami,[33] za to, że pierwszy narzucił prawa postu. Tę granicę również daleko przekroczyli, nakazując posty pod najsurowszymi prawami.
To Ojciec zaprzeczył,[34] by sługom kościoła należało zabraniać małżeństwa, i ogłosił życie małżeńskie stanem czystości; a inni Ojcowie przyłączyli się do jego rozstrzygnięcia. Te granice przekroczyli, surowo wiążąc swoich kapłanów celibatem.
To Ojciec uważał,[35] że należy słuchać jedynie Chrystusa, ponieważ powiedziano: „jego słuchajcie”, i że nie należy zważać na to, co inni przed nami mówili lub czynili, lecz jedynie na to, co nakazał Chrystus, głowa wszystkich. Tej granicy ani sami nie przestrzegają, ani nie pozwalają przestrzegać innym, poddając siebie i innych jakiemukolwiek mistrzowi, byle nie Chrystusowi.
Jest Ojciec, który dowodzi,[36] że kościół nie powinien stawiać siebie ponad Chrystusem, który zawsze sądzi prawdziwie, podczas gdy sędziowie kościelni, będąc tylko ludźmi, zazwyczaj są zwodzeni. Przełamawszy także tę zaporę, nie wahają się uzależniać całego autorytetu Pisma od sądu kościoła.[37]
Wszyscy Ojcowie jednym sercem przeklinali i jednymi ustami protestowali[38] przeciwko zanieczyszczaniu Słowa Bożego subtelnościami sofistów i wplątywaniu go w swary dialektyków. Czy oni trzymają się tych granic, skoro jedynym zajęciem ich życia jest oplatanie i wikłanie prostoty Pisma niekończącymi się dysputami i gorszym niż sofistyczny żargonem? Tak bardzo, że gdyby Ojcowie powstali z grobów i posłuchali tej sztuki swarów, która nosi miano teologii spekulatywnej, niczego mniej by się w niej nie spodziewali niż rozważania o charakterze religijnym.
Moja mowa przekroczyłaby jednak znacznie słuszne granice, gdybym chciał szczegółowo pokazać, jak zuchwale ci ludzie zrzucają jarzmo Ojców, choć chcą uchodzić za ich najposłuszniejszych synów. Brakłoby mi miesięcy, a nawet lat; a jednak tak godna pożałowania i rozpaczliwa jest ich bezczelność, że ośmielają się karcić nas za przekraczanie dawnych granic!
5) Dalej, na próżno wzywają nas przed trybunał zwyczaju. Kazać wszystkiemu ustępować zwyczajowi byłoby największą niesprawiedliwością. Gdyby sądy ludzkie były trafne, zwyczaj kształtowaliby dobrzy. Lecz w rzeczywistości często dzieje się zupełnie inaczej; cokolwiek bowiem widzi się, że czyni wielu, to od razu nabiera mocy zwyczaju. A sprawy ludzkie rzadko kiedy były tak szczęśliwie urządzone, by lepsza droga podobała się większości. Stąd prywatne wady tłumu zazwyczaj przeradzały się w publiczny błąd, a raczej we wspólną zgodę w występku, którą ci zacni ludzie chcieliby uczynić prawem. Każdy, kto ma oczy, może dostrzec, że zalał nas nie jeden potop zła; że wiele śmiertelnych zaraz najechało ziemię; że wszystko pędzi na oślep; tak że albo trzeba całkowicie zwątpić w sprawy ludzkie, albo nie tylko opierać się panującemu złu, lecz śmiało je atakować. Uzdrowieniu nie przeszkadza nic innego, jak tylko to, jak długo przywykliśmy do choroby. Niech jednak publiczny błąd ma swoje miejsce w społeczności ludzkiej; w królestwie Bożym musimy jednak patrzeć i słuchać jedynie Jego wiecznej prawdy, wobec której żaden ciąg lat, żaden zwyczaj, żaden spisek nie może powoływać się na zasiedzenie. Tak niegdyś Izajasz pouczał lud Boży: „Nie mówcie: sprzysiężenie, kiedy ten lud mówi: sprzysiężenie” – to znaczy nie przyłączajcie się do ludu w bezbożnej zgodzie – „nie bójcie się tego, czego on się boi, ani się nie lękajcie. Pana zastępów – jego uświęcajcie; niech on będzie waszą bojaźnią i on waszą trwogą” (Izaj. 8:12-13). Niech więc teraz, jeśli chcą, wytykają nam zarówno minione wieki, jak i obecne przykłady; jeśli uświęcamy Pana zastępów, nie będziemy się bardzo lękać. Choćby wiele wieków zgodziło się na podobną bezbożność, potężny jest Ten, który mści się do trzeciego i czwartego pokolenia; choćby nawet cały świat sprzymierzył się w tej samej nieprawości. Pokazał On na doświadczeniu, jaki jest koniec tych, którzy grzeszą wraz z tłumem, gdy zniszczył cały rodzaj ludzki potopem, ocalając Noego z jego małą rodziną, który przez to, że zaufał jedynie Jemu, „potępił świat” (Hebr. 11:7). Krótko mówiąc, zepsuty zwyczaj jest po prostu pewnego rodzaju powszechną zarazą, w której ludzie giną nie mniej przez to, że padają gromadnie. Dobrze byłoby też rozważyć uwagę Cypriana,[39] że ci, którzy grzeszą z niewiedzy, choć nie mogą zostać całkowicie usprawiedliwieni, zdają się jednak w pewnym sensie zasługiwać na pobłażanie; natomiast ci, którzy uparcie odrzucają prawdę, gdy zostaje im przedstawiona z łaski Bożej, nie mają nic na swoją obronę.[40]
6) Ich dylemat nie przypiera nas tak gwałtownie, byśmy musieli przyznać albo że kościół był przez dłuższy czas martwy, albo że prowadzimy teraz spór z kościołem. Kościół Chrystusa z pewnością żył i będzie żył tak długo, jak długo Chrystus będzie królował po prawicy Ojca. Jego ręka go podtrzymuje, Jego opieka go broni, Jego potężna moc zachowuje go w bezpieczeństwie. Co bowiem raz podjął, to bez wątpienia wykona: będzie ze swoim ludem po wszystkie dni, „aż do końca świata” (Mat. 28:20). Z kościołem nie toczymy żadnej wojny, skoro jednomyślnie, wraz z całym zgromadzeniem wiernych, czcimy i wielbimy jednego Boga i Pana Chrystusa Jezusa, tak jak wszyscy pobożni zawsze Go wielbili. Oni sami natomiast niemało odbiegają od prawdy, nie uznając żadnego kościoła poza tym, który oglądają cielesnym okiem, i usiłując zamknąć go w granicach, w których nie może być zamknięty.
Osie, wokół których obraca się spór, są następujące: po pierwsze, utrzymują, że forma kościoła jest zawsze widzialna i jawna; po drugie, umieszczają tę formę w stolicy kościoła rzymskiego i jego hierarchii. My natomiast twierdzimy zarówno to, że kościół może istnieć bez żadnej widzialnej formy, jak i to, że formy tej nie poznaje się po owym zewnętrznym blasku, który oni głupio podziwiają, lecz po zupełnie innym znamieniu, mianowicie po czystym głoszeniu Słowa Bożego i należytym sprawowaniu sakramentów. Podnoszą krzyk, ilekroć nie można wskazać kościoła palcem. Lecz jakże często kościół wśród Żydów spotykał los takiego zeszpecenia, że nie było widać w nim żadnej piękności? Jakąż wspaniałą formę miał, gdy Eliasz skarżył się, że pozostał sam (1 Król. 19:14)? Jak długo po przyjściu Chrystusa leżał ukryty bez formy? Jak często od tego czasu był tak uciskany przez wojny, bunty i herezje, że nigdzie nie było go widać w blasku? Gdyby oni żyli w tamtym czasie, czy uwierzyliby, że istnieje jakiś kościół? Lecz Eliasz dowiedział się, że pozostało siedem tysięcy mężów, którzy nie zgięli kolan przed Baalem; nie powinniśmy też wątpić, że Chrystus zawsze królował na ziemi, odkąd wstąpił do nieba. Gdyby wierni w tamtym czasie domagali się jakiejś dostrzegalnej formy, czyż nie musieliby natychmiast popaść w zniechęcenie? I rzeczywiście, Hilary uważał za bardzo wielką wadę swoich czasów to, że ludzie byli tak opętani głupim podziwem dla godności biskupiej, iż nie dostrzegali śmiercionośnej hydry czającej się pod tą maską. Oto jego słowa (Contra Auxentium): „Jedną daję radę: strzeżcie się antychrysta; niestety bowiem ogarnęła was miłość murów; niestety czcicie kościół Boży w domach i budowlach; niestety pod nimi znajdujecie imię pokoju. Czyż jest wątpliwe, że w nich antychryst będzie miał swoją siedzibę? Bezpieczniejsze są dla mnie góry, lasy, jeziora, lochy i otchłanie; w nich bowiem prorocy, przebywając lub w nich pogrążeni, prorokowali”.
A cóż takiego czci dziś świat w swoich rogatych biskupach, jeśli nie to, że wyobraża sobie, iż ci, których widzi przewodzących słynnym miastom, są świętymi przełożonymi religii? Precz zatem z tym niedorzecznym sposobem sądzenia![41] Uznajmy raczej ze czcią, że jak Bóg sam zna tych, którzy są Jego, tak może On niekiedy usunąć sprzed oczu ludzi zewnętrzny przejaw swojego kościoła. Przyznaję, że jest to straszliwa kara, którą Bóg zsyła na ziemię; lecz jeśli niegodziwość ludzi na to zasługuje, dlaczego usiłujemy przeciwstawiać się sprawiedliwej pomście Bożej?[42] Tak to Bóg w minionych wiekach karał niewdzięczność ludzi; gdy bowiem odmówili posłuszeństwa Jego prawdzie i zgasili Jego światło, pozwolił, by zaślepieni przez zmysły zostali zwiedzeni kłamliwymi marnościami i pogrążeni w gęstej ciemności, tak że nie było widać oblicza prawdziwego kościoła. Tymczasem jednak, choć Jego własny lud był rozproszony i ukryty wśród błędów i ciemności, zachował go od zagłady. Nic dziwnego; umiał bowiem zachować ich nawet w zamęcie Babilonu i w płomieniu ognistego pieca.
Co zaś do życzenia, by formę kościoła poznawano po jakimś próżnym przepychu, to raczej krótko wskażę, niż wyłożę, jak bardzo jest ono niebezpieczne, aby nie przekroczyć wszelkiej miary. Mówią oni, że papież,[43] który zasiada na stolicy apostolskiej, oraz kapłani przez niego namaszczeni i poświęceni,[44] byle tylko mieli insygnia w postaci opasek i mitr, reprezentują kościół i należy ich uważać za zajmujących miejsce kościoła, a zatem nie mogą błądzić. Dlaczego? Ponieważ są pasterzami kościoła i są poświęceni Panu. A czyż Aaron i inni przełożeni Izraela nie byli pasterzami? A jednak Aaron i jego synowie, choć już oddzieleni do kapłaństwa, zbłądzili, gdy uczynili cielca (2 Mojż. 32:4). Dlaczego według tego poglądu czterystu proroków, którzy okłamali Achaba, nie miałoby reprezentować kościoła (1 Król. 22:11 i nn.)? Kościół jednak stał po stronie Micheasza. Był on wprawdzie sam i wzgardzony, ale z jego ust wychodziła prawda. Czyż prorocy nie przedstawiali zarówno imienia, jak i oblicza kościoła, gdy jednomyślnie powstali przeciwko Jeremiaszowi i z groźbami chełpili się, że to rzecz niemożliwa, by „zaginęło prawo od kapłana, rada od mądrego, słowo od proroka” (Jer. 18:18)? Przeciwko całemu zgromadzeniu proroków zostaje posłany sam jeden Jeremiasz, by ogłosić od Pana (Jer. 4:9), że nadejdzie czas, gdy zaginie prawo od kapłana, rada od mądrego i słowo od proroka. Czyż podobny przepych nie objawił się w owej radzie, gdy najwyżsi kapłani, uczeni w Piśmie i faryzeusze zebrali się, by naradzić się, jak mogliby zabić Jezusa? Niech więc idą i trzymają się zewnętrznej maski, czyniąc Chrystusa i wszystkich proroków Bożych schizmatykami, a z drugiej strony czyniąc sługi szatana narzędziami Ducha Świętego!
Lecz jeśli są szczerzy, niech mi w dobrej wierze odpowiedzą: gdzie i wśród kogo według nich przebywał kościół, gdy sobór w Bazylei złożył Eugeniusza z godności papieskiej i usunął go z urzędu, a na jego miejsce ustanowił Amadeusza? Choćby czynili wszystko, co w ich mocy, nie mogą zaprzeczyć, że ów sobór był prawowity, jeśli chodzi o formy zewnętrzne, i że zwołał go nie jeden papież, lecz dwóch. Eugeniusz, wraz z całym stadem kardynałów i biskupów, którzy przyłączyli się do niego w spisku na rozwiązanie soboru, został tam potępiony za nieposłuszeństwo, bunt i schizmę. Później jednak, wsparty przychylnością książąt, odzyskał bezpiecznie swoje papiestwo. Wybór Amadeusza, dokonany należycie mocą powszechnego świętego synodu, poszedł z dymem; jego samego udobruchano kapeluszem kardynalskim, jak kawałkiem odpadków rzuconym szczekającemu psu. Z łona tych zbuntowanych i nieposłusznych schizmatyków wyszli wszyscy późniejsi papieże, kardynałowie, biskupi, opaci i prezbiterzy. Tu zostają schwytani i nie mogą uciec. Której bowiem stronie przyznają miano kościoła? Czy zaprzeczą, że był to sobór powszechny, choć niczego mu nie brakowało, jeśli chodzi o zewnętrzny majestat – został bowiem uroczyście zwołany dwiema bullami, poświęcony przez legata Stolicy Rzymskiej jako przewodniczącego, ukonstytuowany prawidłowo pod każdym względem i do końca zachował wszystkie swoje godności? Czy przyznają, że Eugeniusz i cały jego orszak, przez który wszyscy zostali poświęceni, byli schizmatykami? Niech więc albo inaczej zdefiniują formę kościoła, albo – jakkolwiek liczni są – uznamy ich wszystkich za schizmatyków, ponieważ świadomie i dobrowolnie przyjęli święcenia od heretyków. A gdyby nawet nigdy wcześniej nie odkryto, że kościół nie jest związany z zewnętrznym przepychem, to mamy obszerny dowód w ich własnym postępowaniu, skoro dumnie sprzedają się światu pod efektownym mianem kościoła, mimo że są śmiertelną zarazą kościoła. Nie mówię o ich obyczajach i o tych tragicznych okropnościach, którymi roi się całe ich życie, ponieważ mówi się, że są faryzeuszami, których należy słuchać, ale nie naśladować. Jeśli poświęcisz część swojego wolnego czasu naszym pismom, zobaczysz nie niewyraźnie, że ich nauka – ta właśnie nauka, której, jak mówią, zawdzięczają to, że są kościołem – jest śmiertelnym mordercą dusz, podpałką, ruiną i zniszczeniem kościoła.
7) Wreszcie są dalecy od uczciwości, gdy z niechęcią wyliczają zamieszki, rozruchy i spory, które pociągnęło za sobą głoszenie naszej nauki, oraz owoce, jakie w wielu przypadkach obecnie wydaje; samej nauce przypisuje się bowiem niezasłużenie zło, które należałoby przypisać złośliwości szatana. Jedną z cech Słowa Bożego jest to, że gdziekolwiek się pojawia, szatan przestaje drzemać i spać. Jest to najpewniejszy i najbardziej nieomylny sprawdzian pozwalający odróżnić je od fałszywych nauk, które łatwo się zdradzają, gdy wszyscy przyjmują je chętnymi uszami, a świat wita je oklaskami. Toteż przez kilka wieków, w których wszystko było pogrążone w głębokiej ciemności, niemal cała ludzkość[45] była jedynie igraszką i zabawką boga tego świata, który jak jakiś Sardanapal próżnował i zażywał zbytku nie niepokojony. Cóż bowiem innego mógł czynić, jak nie śmiać się i bawić, mając spokojne i niekwestionowane posiadanie swojego królestwa? Lecz gdy światło, które zajaśniało z wysoka, nieco rozproszyło ciemność – gdy powstał mocarz i wymierzył cios w jego królestwo – wtedy dopiero zaczął otrząsać się ze zwykłego odrętwienia i chwytać za broń. Najpierw podburzył ręce ludzi, by przez nie gwałtem stłumić wschodzącą prawdę; gdy zaś to mu nie pomogło, zwrócił się ku sidłom, wzniecając rozłamy i spory o naukę za pośrednictwem swoich katabaptystów i innych potwornych łotrów, aby w ten sposób zaciemnić, a w końcu zgasić prawdę. I teraz nie przestaje atakować jej obydwoma narzędziami, usiłując wyrwać dobre ziarno gwałtowną ręką człowieka i starając się, ile tylko może, zadusić je swoim kąkolem, aby nie rosło i nie wydawało owocu. Lecz będzie to na próżno, jeśli posłuchamy napomnienia Pana, który dawno temu odsłonił jego podstępy, abyśmy nie zostali zaskoczeni, i uzbroił nas w pełną ochronę przeciwko wszystkim jego machinacjom. Jakaż jednak złośliwość – obarczać samo Słowo Boże winą za bunty, które przeciwko niemu wzniecają niegodziwcy i buntownicy, czy za sekty, które wzniecają oszuści! Przykład ten nie jest jednak nowy. Eliasza pytano, czy to nie on dręczy Izraela. Chrystus według Żydów był buntownikiem, a apostołów oskarżano o zbrodnię wzniecania rozruchów wśród ludu. Cóż innego czynią ci, którzy dziś przypisują nam wszystkie zamieszki, rozruchy i spory wybuchające przeciwko nam? Eliasz jednak nauczył nas naszej odpowiedzi (1 Król. 18:17-18): nie my szerzymy błędy czy wzniecamy rozruchy, lecz ci, którzy opierają się potężnej mocy Bożej.
Lecz choć ta jedna odpowiedź wystarcza, by odeprzeć pochopne zarzuty tych ludzi, trzeba z drugiej strony zatroszczyć się o słabość tych, którzy przerażają się takimi zgorszeniami i nierzadko chwieją się w zakłopotaniu. Aby zaś w tym zakłopotaniu nie odpadli i nie utracili swego dobrego stanowiska, niech wiedzą, że apostołowie w swoich czasach doświadczali właśnie tego, co teraz spotyka nas. Byli wówczas ludzie nieuczeni i niestali, którzy – jak mówi Piotr (2 Piotra 3:16) – przekręcali natchnione pisma Pawła na własną zgubę. Byli gardziciele Boga, którzy usłyszawszy, że grzech się rozmnożył po to, by tym bardziej rozmnożyła się łaska, natychmiast wnioskowali: „Czy mamy trwać w grzechu, aby łaska obfitowała?” (Rzym. 6:1); usłyszawszy zaś, że wierzący nie są pod prawem, lecz pod łaską, od razu wołali: „Będziemy grzeszyć, bo nie jesteśmy pod prawem, ale pod łaską” (Rzym. 6:15). Byli tacy, którzy oskarżali apostoła, że jest sługą grzechu. Wielu fałszywych proroków wkradało się, by burzyć kościoły, które on zbudował. Niektórzy głosili ewangelię z zazdrości i z kłótliwości, nieszczerze (Filip. 1:15), a nawet złośliwie, sądząc, że przysporzą udręki jego więzom. Gdzie indziej ewangelia czyniła niewielkie postępy. Wszyscy szukali swego, a nie tego, co jest Jezusa Chrystusa. Inni wracali jak pies do swoich wymiocin albo jak umyta świnia do tarzania się w błocie. Wielu obracało swoją duchową wolność w cielesną rozwiązłość. Wkradali się fałszywi bracia, ku wielkiemu niebezpieczeństwu wiernych. Wśród samych braci powstawały różne spory. Cóż więc mieli czynić apostołowie? Czy mieli udawać na jakiś czas, a raczej odłożyć i porzucić ewangelię, o której widzieli, że jest rozsadnikiem tylu sporów, źródłem tylu niebezpieczeństw, okazją do tylu zgorszeń? W takich trudnościach pamiętali, że Chrystus jest „kamieniem potknięcia i skałą zgorszenia” (Rzym. 9:33), położonym „na upadek i na powstanie wielu” i „na znak, przeciwko któremu będą mówić” (Łuk. 2:34); i uzbrojeni tą pewnością, śmiało szli naprzód przez wszystkie niebezpieczeństwa rozruchów i zgorszeń. Nam także przystoi wspierać się tą samą myślą, skoro Paweł oświadcza, że nieustanną cechą ewangelii jest to, iż jest „wonią śmierci ku śmierci” dla tych, którzy giną (2 Kor. 2:16), choć raczej jest nam przeznaczona po to, by była wonią życia ku życiu i mocą Bożą ku zbawieniu wierzących. Tak też z pewnością byśmy jej doświadczali, gdybyśmy naszą niewdzięcznością nie psuli tego niewymownego daru Bożego i nie obracali na własną zgubę tego, co powinno być naszą jedyną zbawczą obroną.[46]
Wracając jednak, Najjaśniejszy Panie:[47] nie daj się poruszyć niedorzecznym pomówieniom, którymi nasi przeciwnicy usiłują nastraszyć Cię, byś uwierzył, że ta nowa ewangelia (bo tak ją nazywają) nie pragnie i nie zmierza do niczego innego, jak tylko do sposobności do buntu i bezkarności wszelkich występków. Nasz Bóg[48] nie jest sprawcą rozłamu, lecz pokoju; a Syn Boży, który przyszedł, by zniszczyć dzieła diabła, nie jest sługą grzechu. Nas także niezasłużenie oskarża się o pragnienia, do których nigdy nie daliśmy najmniejszego powodu do podejrzeń. My to, zapewne, knujemy obalenie królestw – my, których głosu nigdy nie słyszano w stronnictwach i których życie, gdy upływało pod Twoim panowaniem, było, jak wiadomo, zawsze spokojne i proste; my, którzy nawet teraz, wygnani z domu, nie przestajemy modlić się o wszelką pomyślność dla Twojej osoby i Twojego królestwa! My to, zapewne, dążymy do nieskrępowanego folgowania występkom – my, w których obyczajach, choć jest wiele do zganienia, nie ma niczego, co zasługiwałoby na taki zarzut; nie poczyniliśmy też (dzięki Bogu) tak małych postępów w ewangelii, by nasze życie nie mogło być dla tych oszczerców przykładem czystości, dobroci, litości, wstrzemięźliwości, cierpliwości, umiarkowania czy jakiejkolwiek innej cnoty. Jasne jest bowiem, że szczerze boimy się Boga i czcimy Go w prawdzie, skoro czy to przez życie, czy przez śmierć pragniemy, by Jego imię było uświęcone; a sama nienawiść została zmuszona do zaświadczenia o niewinności i obywatelskiej prawości niektórych spośród naszych, którym zadano śmierć właśnie za to, co zasługiwało na najwyższą pochwałę. Jeśli zaś ktoś pod pozorem ewangelii wznieca rozruchy (takich jak dotąd nie wykryto w Twoim królestwie), jeśli ktoś używa wolności łaski Bożej jako płaszcza dla rozwiązłości (znam wielu takich), to są prawa i kary prawne, którymi można ich ukarać według miary ich win – byle tylko w tym czasie nie bluźniono ewangelii Bożej z powodu nieprawości złych ludzi.
Najjaśniejszy Panie![49] Aby nie dawać zbyt łatwowiernego ucha oskarżeniom naszych wrogów, ich jadowita niesprawiedliwość została Ci przedstawiona dość obszernie; obawiam się nawet, że więcej niż dość, skoro ta przedmowa urosła niemal do rozmiarów pełnej apologii. Moim celem nie było jednak przygotowanie obrony, lecz jedynie – z myślą o wysłuchaniu naszej sprawy – złagodzenie Twojego umysłu, obecnie wprawdzie odwróconego i obcego wobec nas – dodam: nawet rozpalonego przeciwko nam – lecz którego życzliwość, jak ufamy, odzyskalibyśmy, gdybyś tylko raz spokojnie i ze skupieniem przeczytał to nasze Wyznanie, które prosimy Waszą Królewską Mość przyjąć w miejsce obrony. Jeśli jednak szepty nieżyczliwych tak opanowały Twoje ucho, że oskarżeni nie mają mieć żadnej sposobności do obrony swojej sprawy; jeśli te mściwe furie za Twoim przyzwoleniem mają zawsze szaleć więzami, chłostą, torturami, okaleczeniami i stosami, to my, jak owce przeznaczone na rzeź, zostaniemy doprowadzeni do ostateczności; tak jednak, że w naszej cierpliwości posiądziemy nasze dusze i będziemy czekać na mocną rękę Pana, która bez wątpienia ukaże się w swoim czasie i okaże się uzbrojona, zarówno by wyrwać ubogich z utrapienia, jak i by pomścić się na gardzicielach, którzy teraz tak bezpiecznie triumfują.[50]
Najznakomitszy Królu, niech Pan, Król królów, utwierdzi Twój tron w sprawiedliwości, a Twoje berło w słuszności.
Bazylea, 1 sierpnia 1536 r.
Przypisy
[1] W ostatnim wydaniu Kalwina słowa te brzmią po prostu: „Principi suo”. W wydaniu opublikowanym w Bazylei w 1536 r.: „Principi ac Domino suo sibi observando”.
[2] Wyd. z 1536 r.: „In Domino”.
[3] „Modesti homines” – brak w wyd. z 1536 r.
[4] „Quam norunt” – brak w wyd. z 1536 r.
[5] Słów „Quorum ingenium non adeo despicabile Christi fuisse vident” brak w wyd. z 1536 r.
[6] W wyd. z 1536 r. słowa te brzmią: „Qua salvi nullo nostro merito facti sumus”.
[7] „Non ita multum” – brak w wyd. z 1536 r.
[8] „Cum nutu” – brak w wyd. z 1536 r.
[9] Jedynym słowem w wyd. z 1536 r. po „wolnej woli” jest „merita”.
[10] „Ut aiunt” – brak w wyd. z 1536 r.
[11] Żadnej części tego zdania od słów „byle tylko” nie ma w wyd. z 1536 r.
[12] „Tam licenter quam impune” – brak w wyd. z 1536 r.
[13] Żadnej części fragmentu zaczynającego się od słów „Oszustwo byłoby” nie ma w wyd. z 1536 r.
[14] Zamiast „sądzili, że zostają uzdrowieni”, wyd. z 1536 r. mówi po prostu „zostawali uzdrowieni” (curarentur).
[15] „Ut modestissime etiam loquar” – brak w wyd. z 1536 r.
[16] Akacjusz, w: Historia tripartita, ks. 11, rozdz. 16.
[17] Ambroży, De officiis, ks. 2, rozdz. 28.
[18] Zamiast słów tu przełożonych – „exquisito splendore vel potius insano luxu” – wyd. z 1536 r. ma tylko słowo „luxu”.
[19] Spirydion, Historia tripartita, ks. 1, rozdz. 10.
[20] Historia tripartita, ks. 8, rozdz. 1.
[21] Augustyn, De opere monachorum, rozdz. 7.
[22] Epifaniusz, list w przekładzie Hieronima.
[23] Synod w Elwirze, kan. 36.
[24] Żadnej części tego zdania nie ma w wyd. z 1536 r.
[25] Ambroży, De Abraham, ks. 1, rozdz. 7.
[26] Papież Gelazjusz, na synodzie rzymskim.
[27] Chryzostom, komentarz do Efez. 1.
[28] Papież Kalikst, De consecratione, dist. 2.
[29] Zamiast całego fragmentu zaczynającego się od słów „To Ojciec świadczy” wyd. z 1536 r. ma następujące zdanie: „Ex patribus erat qui negavit in sacramento coenae esse verum corpus, sed mysterium duntaxat corporis; sic enim ad verbum loquitur” („Był wśród Ojców taki, który zaprzeczał, by w sakramencie wieczerzy było prawdziwe ciało, a jedynie tajemnica ciała; tak bowiem dosłownie mówi”). Na marginesie odesłano do autora niedokończonego traktatu o Ewangelii Mateusza, stanowiącego 11. homilię wśród dzieł Chryzostoma.
[30] Gelazjusz, kan. Comperimus, De consecratione, dist. 2.
[31] Cyprian, Ep. 2, ks. 1; De lapsis.
[32] Augustyn, De peccatorum meritis, ks. 2, rozdz. ostatni.
[33] Apoloniusz, o którym Historia ecclesiastica, ks. 5, rozdz. 12.
[34] Pafnucy, Historia tripartita, ks. 2, rozdz. 14.
[35] Cyprian, Ep. 2, ks. 2.
[36] Augustyn, Contra Cresconium grammaticum, rozdz. 2.
[37] Żadnej części tego fragmentu nie ma w wyd. z 1536 r.
[38] Zob. ocenę doktorów scholastycznych u Kalwina: niniejsze dzieło, ks. II, rozdz. 2, § 6; ks. III, rozdz. 4, § 1, 2, 7, 13, 14, 26–29; ks. III, rozdz. 11, § 14, 15; ks. IV, rozdz. 18, § 1; oraz rozdz. 19, § 10, 11, 22, 23.
[39] Cyprian, Ep. 3, ks. 2; oraz Ep. ad Jubaianum de haereticis baptizandis.
[40] Żadnej części tego zdania nie ma w wyd. z 1536 r.
[41] Żadnej części fragmentu zaczynającego się powyżej nie ma w wyd. z 1536 r.
[42] W ostatnim wydaniu: „justae Dei ultionis”; w wyd. z 1536 r.: „divinae justitiae”.
[43] W wyd. z 1536 r.: „Papa Romanus”.
[44] Zamiast słów „qui ab eo instituti, inuncti et consecrati, infulis modo et lituis insigniti sunt” wyd. z 1536 r. ma tylko „episcopi alii”.
[45] Zamiast „cuncti fere mortales” wyd. z 1536 r. ma tylko „homines”.
[46] Zamiast końcowej części zdania od słów „choć raczej” wyd. z 1536 r. po prostu kontynuuje cytat: „odor vitae in vitam iis qui salvi sunt”.
[47] Zamiast samego „Rex” wyd. z 1536 r. ma „magnanime Rex”.
[48] Zamiast „Deus noster” wyd. z 1536 r. ma tylko „Deus”.
[49] W wyd. z 1536 r.: „Rex magnificentissime”.
[50] Słów „qui tanta securitate nunc exsultant” brak w wyd. z 1536 r.
