Beda Czcigodny, pobożny mędrzec Zachodu

utworzone przez | paź 30, 2026 | Bohaterowie wiary, Historia chrześcijaństwa

Życiorys

Psalm 119:99 Stałem się rozumniejszy od wszystkich moich nauczycieli, bo rozmyślam o twoich świadectwach.

Beda Czcigodny, postać, wokół której toczy się dzisiejszy wykład, był kimś wielu talentów. Był mnichem benedyktyńskim, człowiekiem Kościoła, uczonym i – jak na swoje czasy – prawdziwym erudytą. Opanował praktycznie wszystkie dziedziny wiedzy dostępne do jego dni. Był historykiem, tłumaczem, teologiem i komentatorem Biblii. A jeśli zapytacie, kiedy żył, odpowiedź brzmi: urodził się w 672 lub 673 roku, a zmarł w 735. Życie Bedy przypada mniej więcej w połowie drogi między dziewiczym poczęciem i wcieleniem naszego Pana Jezusa Chrystusa a początkiem Reformacji protestanckiej w 1517 roku. W rzeczywistości jest on chronologicznie bliżej żłóbka w Betlejem niż 95 tez z Wittenbergi.

Sięga więc dość daleko w przeszłość.

Ojciec historii angielskiej

Izaj. 23:7 Czy to jest wasze wesołe miasto, którego historia sięga dawnych dni? Jego własne nogi zawiodą je na daleką wędrówkę.

Można powiedzieć tak: Beda jest najsłynniejszym historykiem Kościoła, jakiego wydały Wyspy Brytyjskie. Nazywa się go wręcz „ojcem historii angielskiej”. Jego reputacja opiera się przede wszystkim na Historii kościelnej narodu angielskiego, napisanej w 731 roku. Jest to pierwsze w ogóle dzieło historii Brytanii i jedyne źródło literackie dla wielu aspektów wczesnej Brytanii anglosaskiej – w zasadzie dla trzystu lat poprzedzających Bedę. Beda jest jedynym źródłem literackim, jakie posiadamy, o siedmiowiecznym oblężeniu Chester.

Beda pisze przez cały czas jako historyk chrześcijański. Nie tworzy jedynie biografii – choć i one mają swoje miejsce – ani kronik, lecz pisze jako historyk. Taki jest jego styl. Wskazuje swoje źródła i korzysta z nich z rozwagą. Jego Historia kościelna narodu angielskiego była bardzo popularna zarówno w różnych częściach Wysp Brytyjskich, jak i w Europie kontynentalnej przez całe średniowiecze i w czasie Reformacji. Potem spierali się o nią Protestanci i rzymscy katolicy. „Czy Beda jest po waszej stronie? Nie. Czy Beda jest po naszej stronie? Tak” – i argumenty przerzucano tam i z powrotem. Jest on popularny aż do dnia dzisiejszego.

Nawiasem mówiąc, w tej właśnie księdze, w Historii kościelnej narodu angielskiego, Beda spopularyzował zwyczaj – bardzo dobry zwyczaj – datowania wydarzeń historii świata przed Chrystusem i po Chrystusie. Upowszechnił tu wcześniejsze dzieło Dionizego Małego (Dionysius Exiguus), który pochodził z terenów dzisiejszej Rumunii. Dlatego dziś mówimy „przed Chrystusem” i „po Chrystusie”, choć sekularyści starają się usunąć nawet te konwencje na rzecz „przed naszą erą” i tym podobnych.

Skoro mowa o historii: Beda, na podstawie studiów nad Starym Testamentem w języku hebrajskim, twierdził, że stworzenie należy datować na mniej więcej cztery tysiące lat przed Chrystusem. I tak, gdy arcybiskup James Ussher, słynny chronolog biblijny, arcybiskup Armagh, datował początek świata na rok 4004 przed Chrystusem [1], powiedział:

„i tutaj zgadzam się z Bedą Czcigodnym”.

Uczony i komentator

Neh. 8:8 Czytali więc z księgi Prawa Bożego wyraźnie i wyjaśniali znaczenie tak, żeby zrozumiano to, co czytali.

Lecz Historia kościelna narodu angielskiego nie była jedyną księgą Bedy. Beda napisał ponad sześćdziesiąt ksiąg, z których większość zachowała się do dziś. Największą kategorią w jego dorobku literackim są komentarze biblijne. Beda napisał komentarze do całości lub części ponad 23 spośród 66 ksiąg Starego i Nowego Testamentu – można go tu porównać z Matthew Henrym, także z Chester. Oprócz komentarzy biblijnych Beda pisał homilie na podstawie Pisma, ważne listy, które się zachowały, biografie i poezje, a jego dzieła obejmują wiele istotnych dziedzin:

  • teologię
  • hermeneutykę, czyli zasady interpretacji Biblii,
  • martyrologię
  • i historię.

Nie tylko więc Anglik Foxe napisał Księgę męczenników – Beda również pisał o męczennikach.

Pisał też o astronomii i chronologii, muzyce, o języku, retoryce, gramatyce i naukach przyrodniczych. Na podstawie naukowych przesłanek uznawał, że Ziemia jest kulista i że Księżyc steruje pływami. Prowadził korespondencję z ludźmi mieszkającymi wzdłuż wschodniego wybrzeża Brytanii, którzy informowali go, kiedy był przypływ, a kiedy odpływ, i zauważył tę korelację z ruchami Księżyca. Posługiwał się czymś, co dziś nazwalibyśmy metodą naukową.

Co uderzające, Beda napisał księgę zatytułowaną O Apostole. A tym Apostołem był Apostoł Paweł. Podoba mi się, że nazywa go po prostu „Apostołem”. Beda mówi nam o tej księdze:

„Starannie przepisałem po kolei wszystko, co znalazłem na ten temat w dziełach świętego Augustyna” [2].

To, co stworzył, przepisując z różnych pism Augustyna, było swego rodzaju komentarzem do Listu do Rzymian, do Pierwszego i Drugiego Listu do Koryntian, do Galacjan, Efezjan i tak dalej – do poszczególnych listów Apostoła Pawła – złożonym z pism Augustyna. Czytał dzieło Augustyna o predestynacji i widział: „wartościową egzegezę tego fragmentu Listu do Rzymian”, po czym umieszczał to we właściwym porządku w tej księdze. A Augustyn miał olbrzymi dorobek literacki, więc wymagało to ogromnej znajomości największego teologa do tamtych czasów – a zapewne i od tamtych czasów – zwłaszcza że w tamtych dniach nie było komputerów.
.

Największy teolog swojej epoki

Mat. 23:34 Dlatego ja posyłam do was proroków, mędrców i uczonych w Piśmie….

W swojej pracy naukowej Beda korzystał z biblioteki w Monkwearmouth–Jarrow w północno-wschodniej Anglii. Była to najlepiej zaopatrzona biblioteka w Brytanii jego czasów – ponad dwieście tytułów. Możecie powiedzieć: to niewiele. Ale wymagało to ogromnej ilości ręcznego przepisywania na kosztownych materiałach. Ponad dwieście tytułów, w tym ojcowie kościoła i niektórzy autorzy niechrześcijańscy. Beda znał oczywiście staroangielski, czyli język anglosaski, oraz łacinę, a także języki biblijne – grekę i, w pewnym stopniu, hebrajski. Pisał po łacinie, a ponadto tłumaczył Biblię na język anglosaski, czyli staroangielski, aby ludzie w Anglii – jak miała się ona później nazywać – mogli ją czytać.

Jak wielką postacią był Beda? Według jednego z autorytetów w okresie od 604 roku – śmierci Grzegorza Wielkiego – do koronacji Karola Wielkiego w 800 roku, a więc przez dwa stulecia, Beda był największym teologiem Kościoła zachodniego, a wielu powiedziałoby, że był największym teologiem całego chrześcijaństwa w tym dwustuletnim okresie. Niektóre rzeczy, z których słynie, mogą być nam znane, choć mogliśmy nie zdawać sobie sprawy z ich pochodzenia. Istnieje zwyczaj mówienia o czterech wielkich ojcach kościoła:

  • Ambrożym z Mediolanu w północnych Włoszech,
  • Hieronimie z Betlejem – tak, z tego Betlejem
  • Augustynie z Hippony
  • i Grzegorzu Wielkim.

Otóż to Beda jako pierwszy powiedział: oto czterej wielcy ojcowie Kościoła Zachodniego. Możemy powiedzieć, że Beda był największym teologiem i intelektualistą, jakiego wydał Kościół anglosaski przez 650 lat swojego istnienia, aż do roku 1066 i przybycia Wilhelma i Normanów do Anglii.

W czasach Bedy żył Bonifacy – apostoł, jak go później nazwano, apostoł Niemców, żyjący mniej więcej w latach 675–754, który został zamordowany przez Fryzów w Niderlandach, pod Dokkum. Ale Bonifacy pośród swojej wytężonej pracy misyjnej nieustannie pisał:

„Przyślijcie mi najnowszą księgę Bedy. Przyślijcie mi niektóre starsze księgi Bedy. Potrzebuję dobrej lektury teologicznej. Dajcie mi Bedę”.

Mamy też piękne stwierdzenie pewnego mnicha z klasztoru św. Galla w Szwajcarii, znanego jako Notker Jąkała – z oczywistych zapewne powodów. Notker Jąkała powiedział:

„Bóg, porządkujący natury, który czwartego dnia stworzenia wywiódł słońce ze wschodu, w szóstym dniu świata sprawił, że Beda wzeszedł z zachodu jako nowe słońce, aby oświecić całą ziemię” [3]

Mówi tu o okresach dziejów świata. „Szósty dzień świata” oznaczał czas od pierwszego do drugiego przyjścia Chrystusa. W szóstym dniu świata Bóg sprawił, że Beda wzeszedł z zachodu jak nowe słońce, aby oświecić całą ziemię. I tak Beda jest patronem uczonych.
.

Życie i śmierć Bedy

Hiob 12:12 U starców jest mądrość, a w długości dni roztropność.

Ktoś mógłby powiedzieć: aby lepiej docenić tego człowieka, opowiedz nam coś o jego życiu, pokaż go jako człowieka. Niestety, na ten temat nie mamy zbyt wielu informacji, a większość tego, co mamy, pochodzi z zaledwie dwóch i pół strony na samym końcu jego Historii kościelnej narodu angielskiego. Tylko dwie i pół strony – a z tego dwustronicowego dodatku dwie trzecie stanowi wykaz napisanych przez niego ksiąg. Nie mamy więc wiele materiału. Są jednak inne okruchy informacji.
.

Dzieciństwo w klasztorze

Przysłów 6:6 Idź do mrówki, leniwcze, przypatrz się jej drogom i bądź mądry;

Urodził się, jak powiedziałem wcześniej, w 672 lub 673 roku. Większość badaczy uważa, na podstawie różnych przesłanek, że Beda pochodził z zamożnej rodziny o szlacheckich korzeniach. Urodził się na terenie, który jest dziś częścią Sunderland – stamtąd pochodziła rodzina Washingtonów, ta rodzina Jerzego Washingtona. Więc gdy następnym razem zobaczycie, jak Antifa obala pomnik Jerzego Washingtona, albo cokolwiek innego przywiedzie wam na myśl Jerzego Washingtona, możecie pomyśleć, że Czcigodny Beda pochodził z tej samej części Anglii.

W wieku siedmiu lat został oblatem. Stał się oblatem w benedyktyńskim klasztorze w Monkwearmouth. Słowo „oblat” jest spokrewnione ze słowem „oblacja”, czyli ofiara. Rodzice przyprowadzili go do klasztoru jako ofiarę, aby został wychowany na mnicha. Niektórzy z was pamiętają zapewne Gottschalka, mniej więcej 225 lat później. On także był oblatem, przyprowadzonym przez rodziców – również z rodziny drobnej szlachty – do Fuldy, słynnego klasztoru benedyktyńskiego w Saksonii, w Niemczech.

W wieku dwunastu lat Beda – jak sądzi większość – zapewne pomagał przy wznoszeniu kamiennego kościoła w Jarrow. To był spory postęp: już nie z drewna – zbudujemy go z kamienia. Mnisi wierzyli w ciężką pracę fizyczną, rękami, obok pracy naukowej. Beda był tam jako dwunastolatek. Miał pracować jak wszyscy inni. W wieku czternastu lat w Monkwearmouth–Jarrow wybuchła zaraza i zmarli wszyscy członkowie klasztoru oprócz opata Ceolfrida i młodego nastolatka Bedy. Patrząc na to z perspektywy, wszyscy możemy powiedzieć, że Pan miał cel wobec tego chłopca. Gdy inni umierali, suwerenny Bóg zachował go przy życiu.

W wieku dziewiętnastu lat został diakonem. W wieku trzydziestu lat został kapłanem, czyli prezbiterem. W wieku trzydziestu pięciu lat został niesłusznie oskarżony o herezję. Do tej sprawy jeszcze wrócimy.
.

Ostatnie dni

Przysłów 1:5 Mądry posłucha i przybędzie mu wiedzy, a rozumny nabędzie rad;

Zmarł 26 maja 735 roku, w wieku 61 lub 62 lat, po tym jak przez pewien czas zmagał się z dusznością, a jego stopy opuchły. Lecz tuż przed śmiercią pracował nad dyktowaniem Ewangelii według Jana. Tłumaczył ją na język anglosaski i mówił: „Nie, pracujmy dalej. Pracujmy dalej. Chcę to dokończyć. Mam w sobie jeszcze odrobinę sił”. I ukończył tę księgę, a wkrótce potem odszedł do chwały.
.

Cztery ekshumacje

1 Sam. 2:6 PAN zabija i ożywia, wprowadza do grobu i wyprowadza.

Moglibyście pomyśleć, że historia Bedy kończy się wraz z jego śmiercią i pogrzebem. Ale tak nie jest. Można by nawet argumentować, że dzieje Bedy po śmierci – jego biografia czy „pośmiertografia”, jakkolwiek to nazwać – są w istocie ciekawsze. Beda ma tę niezwykłą „wyróżniającą cechę”, że jego szczątki ekshumowano aż cztery razy: w 1020 roku, w 1370 roku, w XVI wieku, w czasie angielskiej Reformacji, i ponownie w 1831 roku. Jego kości wykopywano więc jeszcze ponad tysiąc lat po jego śmierci.

Najciekawsza jest relacja z pierwszej ekshumacji. Był pewien XI wieczny mnich imieniem Alfred, który pewnej nocy wykradł doczesne szczątki Bedy z jego grobu w Jarrow, a następnie pochował je ponownie w katedrze w Durham. Celem tej nocnej wyprawy było zwiększenie liczby pielgrzymek do Durham. Więcej ludzi przyjdzie, jeśli powiemy, że mamy kości Bedy. A wzrost pielgrzymek do katedry w Durham oznaczałby oczywiście więcej pieniędzy dla katedry i mieszkańców miasta. Oto więc kilka podstawowych faktów z jego życia i o jego czterech ekshumacjach.

Powody kolejnych ekshumacji były różne. W czasie Reformacji stał za nią pewien nurt ikonoklazmu wśród niektórych protestantów. Ludzie od lat przychodzili do kości świętych, pielgrzymując, aby zyskiwać zasługi – a najprostszym sposobem, by skończyć z tego rodzaju nonsensem, było wykopać kości tak, aby nikt nie wiedział, gdzie leżą. Ekshumacja z 1831 roku nie miała już związku z ikonoklazmem: chciano jedynie sprawdzić kilka rzeczy – zobaczyć, co znajduje się w grobowcu i czy są tam jakieś interesujące przedmioty.
.

Człowiek nauki

Psalm 119:16 Rozkoszuję się twoimi prawami i nie zapominam twoich słów.

Ale jaki był Beda jako człowiek? To znaczy: co lubił sam Beda? Bo to pomaga nam zrozumieć, jaki ktoś jest. Beda lubił muzykę – przede wszystkim śpiewanie Psalmów – i recytowanie poezji. Sam Beda mówi nam:

„Moją największą radością zawsze były studia, nauczanie i pisanie” [4].

Studia, nauczanie i pisanie. Dzisiejszym językiem można by powiedzieć, że był profesorem teologii. A gdy mówi o studiach, nauczaniu i pisaniu, ma na myśli przede wszystkim i w samym centrum Pismo Święte, tak jak jest ono interpretowane i przedstawiane przez ojców kościoła, ponieważ radością Bedy było rozmyślanie o sprawach Bożych w Jezusie Chrystusie i przekazywanie tego poznania innym w Królestwie Niebieskim.

Jeszcze jedna rzecz dotycząca samego człowieka: jego imię – Czcigodny Beda. Ang. B-E-D-E. Beda pochodzi od staroangielskiego słowa oznaczającego „bid”, B-I-D, czyli rozkaz. Myślcie: „bid” – rozkaz. Pan Rozkaz. Istnieją zasadniczo dwa poglądy na pochodzenie przydomka „Czcigodny”. Pierwszy jest taki, jakiego można się spodziewać: Czcigodny Beda, ponieważ ludzie czcili go za jego urząd, za jego dzieło, za jego charakter.
.

Mistrz computus

1 Mojż. 1:14 Potem Bóg powiedział: Niech się staną światła na firmamencie nieba, by oddzielały dzień od nocy, i niech stanowią znaki, pory roku, dni i lata.

Beda był zwolennikiem i znawcą computus – nauki o rachubie czasu (od tego samego rdzenia pochodzi słowo „komputacja”: obliczenia, praca z czasem). Jedną z wielkich kwestii jego dni było datowanie Wielkanocy. Kościół irlandzki miał własny pogląd na jej wyznaczanie, Beda zaś reprezentował w tej sprawie główny nurt kontynentalny.

Interesowały go czas, pływy, lata, lata słoneczne, datowanie stworzenia na podstawie Biblii i datowanie czasów współczesnych. Jego studia zaprowadziły go także do rozmyślań, na sposób augustyński, o wieczności i czasie: o czasie w Księdze Objawienia, o czasie jako rekapitulacji, o czasie jako nowym niebie i nowej ziemi. Beda był wielkim miłośnikiem tego zagadnienia – a najtrwalszym tego śladem pozostaje rachuba lat „przed Chrystusem” i „po Chrystusie”.
.

Oskarżenie o herezję

Łuk. 21:12 Lecz przed tym wszystkim podniosą na was ręce i będą was prześladować, wydawać do synagog i więzień, prowadzić do królów i namiestników z powodu mego imienia.

Wspomniane oskarżenie o herezję, które spadło na Bedę w wieku trzydziestu pięciu lat, również wiązało się z czasem – z datowaniem stworzenia. Euzebiusz i inni wyliczali chronologię od stworzenia na podstawie greckiej Septuaginty. A grecka Septuaginta pomija niektóre wersety Starego Testamentu, dodaje dodatkowy materiał, a to, co tłumaczy, nie zawsze tłumaczy dobrze. Beda – tak jak pierwszy rozdział Westminsterskiego Wyznania Wiary – uczył, że tam, gdzie są różnice między grecką Septuagintą a hebrajskim Starym Testamentem, należy iść za hebrajskim Starym Testamentem, a tamta lekcja jest błędna

Stary Testament w języku hebrajskim (tj. w ojczystym języku dawnego ludu Bożego) i Nowy Testament w języku greckim (który wówczas był najbardziej rozpowszechnionym wśród narodów) są bezpośrednio natchnione przez Boga, a dzięki Jego szczególnej trosce i opiece zachowywana jest ich czystość. [5].

A gdy pracuje się na hebrajskim Starym Testamencie, okazuje się, że świat nie został stworzony pięć tysięcy z okładem lat przed Chrystusem, lecz około czterech tysięcy.

Do tego dochodził drugi element. We wczesnym kościele istniała idea, że tak jak było sześć dni stworzenia, po których nastąpił jeden dzień odpoczynku – a tysiąc lat jest jak dzień, a dzień jak tysiąc lat (Psalm 90 i 2 Piotra 3) – tak świat miał trwać sześć tysięcy lat.

Psalm 90:4 Tysiąc lat bowiem w twoich oczach jest jak dzień wczorajszy, który minął, i jak straż nocna.

2 Piotra 3:8 Ale niech to jedno, umiłowani, nie będzie przed wami zakryte, że jeden dzień u Pana jest jak tysiąc lat, a tysiąc lat jak jeden dzień.

Jeśli więc świat miał trwać sześć tysięcy lat, a liczył – jak niektórzy twierdzili – pięć tysięcy sto lat z okładem, to można było wyliczyć dzień powrotu Chrystusa. Beda odrzucił to z dwóch powodów: po pierwsze, nie wolno wyznaczać dat; po drugie, owe pięć tysięcy sto lat i tak są błędne.

Mat. 24:36 Lecz o tym dniu i godzinie nikt nie wie, nawet aniołowie niebiescy, tylko sam mój Ojciec.

Jego chronologia uczyniła jednak problematyczną datę narodzenia Chrystusa. Wierzono bowiem, że dzieje świata dzielą się na sześć „dni” i że Chrystus musiał się narodzić na początku szóstego dnia – a według rachuby Bedy nie narodził się we właściwym dniu w ramach tej teorii wieków świata. To uczyniło Bedę w oczach jego przeciwników heretykiem, rzekomo występującym przeciwko Jezusowi Chrystusowi. Beda musiał więc pełniej wyjaśnić swoje poglądy na piśmie i wykazał, że naucza poglądu ortodoksyjnego, a jego oskarżyciele byli niedouczonymi mnichami, którzy nie znali swojego computus i których naprawdę trzeba było nauczyć chronologii [6].

Na podstawie, źródło

Przypisy

[1] Ussher, Annales Veteris Testamenti (1650). W nagraniu transkrypcja podaje błędnie „44 BC”.
[2] Beda, Historia kościelna narodu angielskiego V.24 (wykaz dzieł); dzieło znane jako Collectio ex opusculis beati Augustini in epistulas Pauli Apostoli.
[3] Notker Jąkała (Notker Balbulus, ok. 840–912), mnich z St. Gallen.
[4] Beda, Historia kościelna narodu angielskiego V.24.
[5] Westminsterskie Wyznanie Wiary 1.8.
[6] Beda, List do Plegwina (708)..

Zobacz w temacie

Print Friendly, PDF & Email