Tekst źródłowy

Mat. 28:19 Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego;

Czas zakończyć spekulacje. Tak Pismo Święte jak i historia wczesnego Kościoła są jednoznaczne w temacie. Chrzest należy czynić w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego. I nie jest to jedno imię, jak starają się przekonywać środowiska związane przez nauki Branhama. W czasie chrztu wodnego należy dosłownie cytować formułę „w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego”.

Didache I wiek

Pełny tytuł dzieła to Nauczanie Pana do narodów przekazane przez dwunastu Apostołów. Po grecku brzmi: διδαχὴ κυρίου διὰ τῶν δώδεκα ἀποστόλων τοῖς ἔθνεσιν (didache kuriou dia ton dodeka apostolon tois ethnesin).

Jest jednym z pism wczesnochrześcijańskich. Data jego powstania sięga czasów, w których zostały napisane ewangelie. Dzieło było przedmiotem wielkiej czci, w pewnym okresie Kościoła odczytywane wraz z Listami. Jest to podsumowanie i synteza nauki apostolskiej. Oto co czytamy na temat chrztu

Rozdział VII
.
1. Co zaś do chrztu, to tak chrzcijcie: to wszystko naprzód powiedziawszy, chrzcijcie w imię Ojca, Syna, i Ducha Świętego w wodzie bieżącej.

2. Jeżeli zaś nie masz wody bieżącej, chrzcij w innej wodzie; jeżeli nie możesz w zimnej, to w ciepłej. Jeżeli zaś nie masz ani jednej, ani drugiej (w ilości dostatecznej), wylej na głowę trzy razy wodę w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego.

Tekst ustanawia trynitarną formułę chrztu poprzez podwójną jego afirmację tak w wersie 1 jak i 2. Autor Didache (pełna nazwa: Nauczanie Pana do narodów przekazane przez dwunastu Apostołów ) znał tekst Mateusza 28:19, a cytując go

  • potwierdził jako immanentny element nauki Jezusa
  • potwierdził jako element nauki głoszonej przez dwunastu Apostołów. 
  • potwierdził, że w pełni się z nim zgadzał
  • potwierdził również autorstwo Ewangelii Mateusza; rzeczywiście została ona napisana przez Apostoła Mateusza.

Ponieważ pierwsi chrześcijanie wierzyli w jednego Boga w trzech osobach, czyli Ojca, Syna i Ducha Świętego, nie powinno nikogo dziwić, że podporządkowali się nauce Pisma zawartej w Mateusza 28:19 i chrzcili wypowiadając formułę „w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego”.
.


Ignacy z Antiochii I wiek

Zwany Theoforem, po grecku Θεοφορος (niosący Boga), ur. ok. r. 30, zmarł śmiercią męczeńską ok. 98-117 roku w Rzymie, był starszym bratem kościoła Antiochii Syryjskiej, uczniem Apostoła Jana i przyjacielem Polikarpa, który był pastorem zboru w Smyrnie w czasie, gdy Jan spisał Objawienie.

Autentyczność siedmiu listów Ignacego, wśród których znajduje się List do Filadelfian, potwierdzają Polikarp i Euzebiusz, którzy podają zarówno ich treść jak i kolejność powstania [Od: Patrick J. Hamell, Handbook of Patrology (NY: Alba House, 1968)]

List do Filadelfian
Rozdział IX – Stary Testament jest dobry: Nowy Testament jest lepszy
.
Gdyż rzeczy, które prorocy ogłosili, mówiąc: „Dopóki nie przyjdzie, dla którego jest to zachowane, a On będzie oczekiwaniem pogan” zostało spełnione w Ewangelii, [nasz Pan mówi:] „Idźcie i nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego „. [964]
.
[964] Dosłowny cytat Mat. 28:19 Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego;

 

Inni ojcowie kościoła

Ireneusz z Lyonu 130 a.d.

Ignacemu wtóruje mu Ireneusz z Lyonu, urodzony w 130 roku, zmarły w 202 w swoim monumentalnym dziele PRZECIW HEREZJOM takim jak pańska panie szanowny, dziele dodajmy powszechnie akceptowanym w Kościele w Tomie 3 rozdziale 17 pisze

„Oto Duch, o którym Pan mówi: „Nie wy bowiem będziecie mówili, lecz Duch Ojca waszego będzie mówił w was”. A ponadto, udzielając uczniom mocy odrodzenia w Bogu, rzekł do nich: „Idźcie i nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego”. Bóg bowiem obiecał, że w czasach ostatecznych wyleje Go [Ducha] na sługi swoje i służebnice swoje,” [Ireneusz z Lyonu, Przeciw Herezjom 3.17]

Tacjan Syryjczyk ok 170 a.d.

„Wtedy Jezus rzekł do nich: Dana mi jest wszelka władza na niebie i na ziemi; i jak mnie posłał mój Ojciec, tak i ja posyłam was. Idźcie teraz na cały świat i głoście moją ewangelię całemu stworzeniu; i nauczajcie wszystkie narody, i chrzcijcie je w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego” [Mat. 28:18-19]” (Diatesseron 55 [170 n.e.]).

Hipolit

„Gdy ochrzczony zejdzie do wody, ten, kto go chrzci, położy na nim rękę i powie w ten sposób: «Czy wierzysz w Boga Ojca Wszechmogącego?» A ochrzczony powie: «Wierzę Następnie, położywszy rękę na głowie tego, który ma być ochrzczony, ochrzci go raz. Wtedy powie: «Czy wierzysz w Chrystusa Jezusa?». . . ?” A kiedy powie: „Wierzę”, zostaje ponownie ochrzczony. Jeszcze raz powie: „Czy wierzysz w Ducha Świętego i Kościół święty, i w zmartwychwstanie ciała?” Następnie ochrzczony mówi: „Wierzę”. I tak zostaje ochrzczony po raz trzeci” (Tradycja apostolska 21 [215 n.e.]).

Tertulian z Kartaginy

„Po swoim zmartwychwstaniu obiecuje swoim uczniom, że prześle im obietnicę swego Ojca; i na koniec nakazuje im chrzcić w Ojca i Syna i Ducha Świętego, a nie w jednoosobowego Boga” (Przeciw Prakseasowi 26 [AD 216]).

Orygenes

„Sam Pan powiedział swoim uczniom, że powinni chrzcić wszystkie narody w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego. . . gdyż w istocie legalny chrzest jest udzielany jedynie w imię Trójcy” (Komentarz do Rzymian 5:8 [248 n.e.]).

Cyprian z Kartaginy

„Więc Probusie. . . wskoczyłem do wody i powiedziałem: „Jezu Chryste, Synu Boży i wieczny Boże, niech ta woda zgładzi wszystkie moje grzechy”. Paweł odpowiedział: „Chrzcimy Cię w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego”. Następnie kazał mu przyjąć Eucharystię Chrystusową” (Dzieje Xantippe i Polyxena 21 [250 n.e.]).

oraz

„On [Jezus] nakazał im chrzcić pogan w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego. Jak więc niektórzy mówią, że chociaż poganin powinien zostać ochrzczony? . . nieważne, w jaki sposób i od kogo, jeśli dzieje się to w imieniu Jezusa Chrystusa, może nastąpić odpuszczenie grzechów – kiedy sam Chrystus nakazuje narodom przyjąć chrzest w pełnej i zjednoczonej Trójcy?” (Listy 73:18 [253 n.e.]).

.


Etymologia

Nowy Testament

Βαπτίζω baptizō – znaczenie tego słowa najlepiej zdefiniował  James Wilkinson Dale (1812-1881), prezbiteriański teolog, autor wielu prac, z których najważniejszą jest 4 tomowe dzieło o chrzcie (Filadelfia 1867-1874, 4 tomy, 8 vo). Podsumowując wszystkie możliwe argumenty językowe i użycia tego słowa baptyzm zdefiniował następująco:

„Wszystko, co jest w stanie gruntownie zmienić charakter, stan lub właściwości jakiegokolwiek przedmiotu, jest w stanie ochrzcić ten przedmiot; a przez taką zmianę charakteru, stanu lub właściwości w rzeczywistości go ochrzci”

Tak więc chrzest (baptizo) oznacza gruntowną zmianę charakteru, stanu lub właściwości osoby czy przedmiotu..

Stary Testament

זָרַק  zaraq- pokropić (płynem lub cząstkami ciała stałego) – być tu i tam, rozproszenie, obsypać.
.


Znaczenie

Pokropić osobę lub rzecz czystą wodą, która stała się nieczysta przez dotknięcie martwego ciała było częścią mojżeszowego rytuału oczyszczenia. Przyjęcie niewierzących do społeczności Izraela odbywało się z zastosowaniem powyższych trzech rytuałów.

Zwróćmy uwagę na obietnicę daną przez Boga w księdze Ezechiela:

Ezech. 36:25-27 25 i pokropię (וְזָרַקְתִּ֧י  wə•zā•raq•tî – inna forma słowa זָרַק  zaraq) was czystą wodą, i będziecie czyści od wszystkich waszych nieczystości i od wszystkich waszych bałwanów oczyszczę was.26 I dam wam serce nowe, i ducha nowego dam do waszego wnętrza, i usunę z waszego ciała serce kamienne, a dam wam serce mięsiste. 27 Mojego Ducha dam do waszego wnętrza i uczynię, że będziecie postępować według moich przykazań, moich praw będziecie przestrzegać i wykonywać je.

I w Nowym Testamencie

1 Piotra 1:2 Wybranych według uprzedniej wiedzy Boga Ojca, przez uświęcenie Ducha dla posłuszeństwa i pokropienia krwią Jezusa Chrystusa. Łaska i pokój niech się wam pomnożą.

Zatem chodzi o Bożą obietnicę oczyszczenia, której zrozumienie należy zawęzić do odpuszczenia grzechów. Chrzest w wodzie jest symbolem tego oczyszczenia i włączenia do społeczności, do Kościoła. Symbolem, lecz nie oczyszczeniem i nie włączeniem, które mają pochodzenie Boskie. Chrzest w wodzie to widoczny, zewnętrzny znak tego, czego Bóg dokonał w nas poprzez „obmycie odrodzenia i odnowienie Ducha Świętego” i „pokropienie krwią Chrystusa.

1 Kor. 6:11 A takimi niektórzy z was byli. Lecz zostaliście obmyci, lecz zostaliście uświęceni, lecz zostaliście usprawiedliwieni w imię Pana Jezusa i przez Ducha naszego Boga.

Chrzest w wodzie jest

  • symbolem duchowego oczyszczenia, lecz nie samym oczyszczeniem
  • symbolem włączenia do społeczności, do Kościoła, lecz nie samym włączeniem
  • jednorazowym wydarzeniem w życiu chrześcijanina odzwierciedlającym chrzest w Duchu, czyli gruntowną duchową zmianę, tj. narodzenie na nowo  Jan 3:1-8, Ezech. 36:25-27
    .

Ochrzczeni w imię Jezusa

Szereg fragmentów Pisma wskazuje na chrzest w imię Jezusa. Czy to znaczy, że chrzcić w wodzie należy nie w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego, lecz w imię Jezusa? Nic bardziej mylnego.

Chrzest w imię Pana Jezusa oznacza:

Chrzest w Jego śmierci

Każdy zbawiony zostaje ochrzczony w śmierci Chrystusa, aby umrzeć dla Prawa i przekleństwa, jakie z niego wynika

Rzym. 6:3 Czyż nie wiecie, że my wszyscy, którzy zostaliśmy ochrzczeni w Jezusie Chrystusie, w jego śmierci zostaliśmy ochrzczeni?
.
Rzym. 7:6 Lecz teraz zostaliśmy uwolnieni od prawa, gdy umarliśmy dla tego, w czym byliśmy trzymani, abyśmy służyli Bogu w nowości ducha, a nie w starości litery.

.

Włączenie do ciała Chrystusa

Chrzest w Chrystusie skutkuje przyłączeniem do Kościoła, który jest drugim ciałem Chrystusa. Dzięki temu Bóg nie widzi w nas starego człowieka, lecz Chrystusa. To element doktryny podwójnego przypisania (Boża sprawiedliwość przypisana wierzącym)

Gal. 3:27-28 27 Bo wszyscy, którzy zostaliście ochrzczeni w Chrystusie, przyodzialiście się w Chrystusa. 28 Nie ma Żyda ani Greka, nie ma niewolnika ani wolnego, nie ma mężczyzny ani kobiety; wszyscy bowiem jedno jesteście w Chrystusie Jezusie.
.
1 Kor. 12:13 Bo wszyscy przez jednego Ducha zostaliśmy ochrzczeni w jedno ciało, czy to Żydzi, czy Grecy, czy niewolnicy, czy wolni, i wszyscy zostaliśmy napojeni w jednego Ducha.
.
Dzieje 2:38 Wtedy Piotr powiedział do nich: Upamiętajcie się i niech każdy z was ochrzci się w imię Jezusa Chrystusa
.
Dzieje 8:16 Byli tylko ochrzczeni w imię Pana Jezusa.
.
Dzieje 10:48 I nakazał ochrzcić ich w imię Pana.
.
Dzieje 19:5 Gdy to usłyszeli, zostali ochrzczeni w imię Pana Jezusa.

Chrzest w imię Jezusa oznacza także:

  • chrzest dla Niego i jego posługi;
  • być poświęconym przez publiczne wyznanie Jego imienia jako jedynej nadziei grzeszników, Odkupiciela;
  • być ochrzczonym w Niego, który jest fundamentem;
  • być mu oddanym.
    .
To nie jest zmiana formuły

Stary Testament informuje o chrzcie w Mojżesza. To nie oznacza, że kapłani i lewici chrzcili ludzi w obłoku i morzu wypowiadając formułę „chrzczę cię w imię Mojżesza„. Chodzi raczej o to, co miało wskazywać na ich jedność i solidarność z Mojżeszem jako ich przewodnikiem, co jest dokładnym odwzorowaniem znaczenia chrztu w Jezusa czy też w imię Jezusa.

1 Kor. 10:2I wszyscy w Mojżesza zostali ochrzczeni w obłoku i w morzu;

Apostoł Paweł dowodził, że nie chrzcił w swoje imię, co nie może oznaczać, że Paweł chodził po Koryncie i chrzcił używając formuły „Chrzczę cię w imię Pawła z Tarsu”. Raczej odpiera zarzut judaizantów, twierdzących, że Paweł odbiega doktrynalnie od nauczania apostolskiego i tworzy własną sektę. Stąd „chrzcić w imię” oznacza włączać do Przymierza, czy też oficjalnie włączać do kościoła instytucjonalnego.

1 Kor. 1:14-15 14. Dziękuję Bogu, że oprócz Kryspusa i Gajusa nikogo z was nie ochrzciłem; 15. Aby nikt nie powiedział, że chrzciłem w swoje imię.

Chrzcić w imię Jezusa oznacza zatem włączać do Przymierza jakie jest w Jezusie i włączać do instytucji kościoła Jezusa Chrystusa. Formuła chrztu to w imię Ojca, Syna i Ducha, jak naucza nas Ewangelia Mateusza 28:19

.


Podsumowanie

Jest oczywistym, że wyznawcy różnych judaistycznych odszczepieństw od chrześcijaństwa, tak jak i zielonoświątkowi fanatycy Branhama, wyznawcy Religii bez Jezusa (grupa znana jako Jezus Bez Religii), Kościół Uliczny, czy też czciciele doktryny Jedności Bóstwa, która w rzeczywistości jest starym, dobrze znanym Kościołowi modalizmem, będą argumentować za obowiązkowym chrztem wodą w Imię Jezusa. Jest to niestety fałszywa praktyka, która nie ma ani biblijnego ani eklezjalnego potwierdzenia

Greckie rękopisy Mt 28:19 w historii kościoła
Rękopis · data · miejsce pochodzenia Tekst grecki (zapis rękopisu) Transliteracja Fotokopia
Kodeks Synajski (א 01) ok. 330–360 Egipt lub Cezarea Palestyńska πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του π̅ρ̅ς̅ και του ϋϊου και του αγιου π̅ν̅ς̅ poreuthentes mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou p̄r̄s̄ [patros] kai tou yïou kai tou agiou p̄n̄s̄ [pneumatos] Codex Sinaiticus Project – Mt 28:19→ BL, f. 217 ✓
Kodeks Bezy (D 05) ok. 400 Zachód; sporne (Bejrut, płd. Italia lub Galia) πορευεσθαι νυν μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτισαντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υϊου και του αγιου π̅ν̅ς̅ poreuesthai nyn mathēteusate panta ta ethnē baptisantes autous eis to onoma tou patros kai tou yïou kai tou agiou p̄n̄s̄ [pneumatos] Cambridge Digital Library – MS Nn.2.41→ f. 103v
Kodeks Waszyngtoński (W 032)koniec IV / V w.Egipt Πορευθεντες ουν μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του π̅ρ̅ς̅ και του ὑϊου και του αγιου π̅ν̅ς̅ Poreuthentes oun mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou p̄r̄s̄ [patros] kai tou hyïou kai tou agiou p̄n̄s̄ [pneumatos] CSNTM – GA 032Smithsonian F1906.274→ s. 112
Kodeks Aleksandryjski (A 02)V w. Egipt (Aleksandria) lub Konstantynopol Πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του π̅ρ̅ς̅ και του υ̅υ̅ και του αγιου π̅ν̅ς̅ Poreuthentes mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou p̄r̄s̄ [patros] kai tou ȳȳ [yiou] kai tou agiou p̄n̄s̄ [pneumatos] CSNTM – GA 02British Library – Royal MS 1 D VIII→ f. 5r kol. 2 – 5v kol. 1
Kodeks z Sankt Gallen (Δ 037) IX w.Sankt Gallen Πορευθεντες ουν μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονοματου π̅ρ̅ς̅ και του υ̅υ̅ και του αγιου π̅ν̅ς̅ Poreuthentes oun mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onomatou [sic] p̄r̄s̄ [patros] kai tou ȳȳ [yiou] kai tou agiou p̄n̄s̄ [pneumatos] e-codices – Cod. Sang. 48, s. 128→ s. 128–129
Kodeks Watykański (B 03) † ok. 300–350 Egipt lub Cezarea Palestyńska πορευθεντες ουν μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτισαντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος poreuthentes oun mathēteusate panta ta ethnē baptisantes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos DigiVatLib – Vat.gr.1209→ s. 1277 (koniec Mateusza)
Kodeks Bazylejski (E 07) † VIII w. Italia (Rawenna?) wg e-codices πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος poreuthentes mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos e-codices – Basel AN III 12CSNTM – GA 07
Kodeks Dionizjański (Ω 045) † VIII–X w. Athos πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος poreuthentes mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos CSNTM – GA 045
Kodeks Cypryjski (K 017) † IX w. Cypr / Bizancjum πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος poreuthentes mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos CSNTM – GA 017
Kodeks Kampiański (M 021) † IX w. Bizancjum πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος poreuthentes mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos INTF/NTVMR – 021
Minuskuła 33 † IX w. Bizancjum πορευθεντες ουν μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος poreuthentes oun mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos INTF/NTVMR – 33
Minuskuła 892 † IX w. nieznane πορευθεντες ουν μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος poreuthentes oun mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos INTF/NTVMR – 892→ f. 111v–112r
Minuskuła 1582 (f1) † 948 r. Konstantynopol (kopista Efrem) πορευθεντες ουν μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος poreuthentes oun mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos INTF/NTVMR – 1582
Kodeks Watykański 354 (S 028) † 949 r.Bizancjum πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος poreuthentes mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos DigiVatLib – Vat.gr.354
Minuskuła 1 (f1) † XII w.Bizancjum πορευθεντες ουν μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος poreuthentes oun mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos e-codices – Basel AN IV 2
Minuskuła 157 † XII w. Konstantynopol πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος poreuthentes mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos DigiVatLib – Urb.gr.2
Minuskuła 13 (f13) † XIII w. Kalabria (płd. Italia) πορευθεντες ουν μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος poreuthentes oun mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos INTF/NTVMR – 13→ f. 41r kol. 2

[1] Pierwsze pięć wierszy to transkrypcje dyplomatyczne (zapis jak w kodeksie: bez akcentów, ze skrótami nomina sacra i pisownią kopisty). Nadkreślenie oznacza skrót imienia świętego: π̅ρ̅ς̅ = πατρός, υ̅υ̅ = υἱοῦ, π̅ν̅ς̅ = πνεύματος; w transliteracji rozwinięcie podano w nawiasie kwadratowym.

[2] Znak † oznacza rękopisy, których lekcję potwierdza aparat krytyczny, ale dla których nie podano transkrypcji dyplomatycznej – tekst podano bez akcentów i z rozwiniętymi skrótami. Spójnik οὖν mają: B, W, Δ, 1, 13, 33, 892, 1582; D ma νῦν; bez οὖν: א, A, E, K, M, S, Ω, 157 i większość rękopisów bizantyńskich. Formę βαπτίσαντες mają tylko B i D.

[3] πορευεσθαι w D to itacyzm zapisu πορεύεσθε („idźcie”); ονοματου w Δ to zlepione przez kopistę ονομα του.

[4] Znak ✓ oznacza link prowadzący bezpośrednio do strony z Mt 28:19. Pozostałe linki otwierają cyfrową kopię całego rękopisu; strzałka wskazuje kartę lub stronę z wersetem.

[5] Mt 28:19 nie zawierają m.in.: Kodeks Efrema (C 04, luka od 28:15), Kodeks Regius (L 019, luka 28:17–20), uncjał 0284 (28:15–18.20) oraz Papirus 105 (28:2–5).

[6] Źródła: greeknewtestament.net/mt28-19 (transkrypcje i aparat); bibliaonline.com.br/f35/mt/28/19,20 (aparat f35); codexsinaiticus.org; Cambridge Digital Library; e-codices; DigiVatLib; CSNTM; INTF/NTVMR.


Zobacz w temacie