
Spis treści
Tekst źródłowy
Mat. 28:19 Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego;
Czas zakończyć spekulacje. Tak Pismo Święte jak i historia wczesnego Kościoła są jednoznaczne w temacie. Chrzest należy czynić w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego. I nie jest to jedno imię, jak starają się przekonywać środowiska związane przez nauki Branhama. W czasie chrztu wodnego należy dosłownie cytować formułę „w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego”.
Didache I wiek
Pełny tytuł dzieła to Nauczanie Pana do narodów przekazane przez dwunastu Apostołów. Po grecku brzmi: διδαχὴ κυρίου διὰ τῶν δώδεκα ἀποστόλων τοῖς ἔθνεσιν (didache kuriou dia ton dodeka apostolon tois ethnesin).
Jest jednym z pism wczesnochrześcijańskich. Data jego powstania sięga czasów, w których zostały napisane ewangelie. Dzieło było przedmiotem wielkiej czci, w pewnym okresie Kościoła odczytywane wraz z Listami. Jest to podsumowanie i synteza nauki apostolskiej. Oto co czytamy na temat chrztu
Rozdział VII
.
1. Co zaś do chrztu, to tak chrzcijcie: to wszystko naprzód powiedziawszy, chrzcijcie w imię Ojca, Syna, i Ducha Świętego w wodzie bieżącej.2. Jeżeli zaś nie masz wody bieżącej, chrzcij w innej wodzie; jeżeli nie możesz w zimnej, to w ciepłej. Jeżeli zaś nie masz ani jednej, ani drugiej (w ilości dostatecznej), wylej na głowę trzy razy wodę w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego.
Tekst ustanawia trynitarną formułę chrztu poprzez podwójną jego afirmację tak w wersie 1 jak i 2. Autor Didache (pełna nazwa: Nauczanie Pana do narodów przekazane przez dwunastu Apostołów ) znał tekst Mateusza 28:19, a cytując go
- potwierdził jako immanentny element nauki Jezusa
- potwierdził jako element nauki głoszonej przez dwunastu Apostołów.
- potwierdził, że w pełni się z nim zgadzał
- potwierdził również autorstwo Ewangelii Mateusza; rzeczywiście została ona napisana przez Apostoła Mateusza.
Ponieważ pierwsi chrześcijanie wierzyli w jednego Boga w trzech osobach, czyli Ojca, Syna i Ducha Świętego, nie powinno nikogo dziwić, że podporządkowali się nauce Pisma zawartej w Mateusza 28:19 i chrzcili wypowiadając formułę „w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego”.
.
Ignacy z Antiochii I wiek
Zwany Theoforem, po grecku Θεοφορος (niosący Boga), ur. ok. r. 30, zmarł śmiercią męczeńską ok. 98-117 roku w Rzymie, był starszym bratem kościoła Antiochii Syryjskiej, uczniem Apostoła Jana i przyjacielem Polikarpa, który był pastorem zboru w Smyrnie w czasie, gdy Jan spisał Objawienie.
Autentyczność siedmiu listów Ignacego, wśród których znajduje się List do Filadelfian, potwierdzają Polikarp i Euzebiusz, którzy podają zarówno ich treść jak i kolejność powstania [Od: Patrick J. Hamell, Handbook of Patrology (NY: Alba House, 1968)]
List do Filadelfian
Rozdział IX – Stary Testament jest dobry: Nowy Testament jest lepszy
.
Gdyż rzeczy, które prorocy ogłosili, mówiąc: „Dopóki nie przyjdzie, dla którego jest to zachowane, a On będzie oczekiwaniem pogan” zostało spełnione w Ewangelii, [nasz Pan mówi:] „Idźcie i nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego „. [964]
.
[964] Dosłowny cytat Mat. 28:19 Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego;
Inni ojcowie kościoła
Ireneusz z Lyonu 130 a.d.
Ignacemu wtóruje mu Ireneusz z Lyonu, urodzony w 130 roku, zmarły w 202 w swoim monumentalnym dziele PRZECIW HEREZJOM takim jak pańska panie szanowny, dziele dodajmy powszechnie akceptowanym w Kościele w Tomie 3 rozdziale 17 pisze
„Oto Duch, o którym Pan mówi: „Nie wy bowiem będziecie mówili, lecz Duch Ojca waszego będzie mówił w was”. A ponadto, udzielając uczniom mocy odrodzenia w Bogu, rzekł do nich: „Idźcie i nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego”. Bóg bowiem obiecał, że w czasach ostatecznych wyleje Go [Ducha] na sługi swoje i służebnice swoje,” [Ireneusz z Lyonu, Przeciw Herezjom 3.17]
Tacjan Syryjczyk ok 170 a.d.
„Wtedy Jezus rzekł do nich: Dana mi jest wszelka władza na niebie i na ziemi; i jak mnie posłał mój Ojciec, tak i ja posyłam was. Idźcie teraz na cały świat i głoście moją ewangelię całemu stworzeniu; i nauczajcie wszystkie narody, i chrzcijcie je w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego” [Mat. 28:18-19]” (Diatesseron 55 [170 n.e.]).
Hipolit
„Gdy ochrzczony zejdzie do wody, ten, kto go chrzci, położy na nim rękę i powie w ten sposób: «Czy wierzysz w Boga Ojca Wszechmogącego?» A ochrzczony powie: «Wierzę Następnie, położywszy rękę na głowie tego, który ma być ochrzczony, ochrzci go raz. Wtedy powie: «Czy wierzysz w Chrystusa Jezusa?». . . ?” A kiedy powie: „Wierzę”, zostaje ponownie ochrzczony. Jeszcze raz powie: „Czy wierzysz w Ducha Świętego i Kościół święty, i w zmartwychwstanie ciała?” Następnie ochrzczony mówi: „Wierzę”. I tak zostaje ochrzczony po raz trzeci” (Tradycja apostolska 21 [215 n.e.]).
Tertulian z Kartaginy
„Po swoim zmartwychwstaniu obiecuje swoim uczniom, że prześle im obietnicę swego Ojca; i na koniec nakazuje im chrzcić w Ojca i Syna i Ducha Świętego, a nie w jednoosobowego Boga” (Przeciw Prakseasowi 26 [AD 216]).
Orygenes
„Sam Pan powiedział swoim uczniom, że powinni chrzcić wszystkie narody w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego. . . gdyż w istocie legalny chrzest jest udzielany jedynie w imię Trójcy” (Komentarz do Rzymian 5:8 [248 n.e.]).
Cyprian z Kartaginy
„Więc Probusie. . . wskoczyłem do wody i powiedziałem: „Jezu Chryste, Synu Boży i wieczny Boże, niech ta woda zgładzi wszystkie moje grzechy”. Paweł odpowiedział: „Chrzcimy Cię w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego”. Następnie kazał mu przyjąć Eucharystię Chrystusową” (Dzieje Xantippe i Polyxena 21 [250 n.e.]).
oraz
„On [Jezus] nakazał im chrzcić pogan w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego. Jak więc niektórzy mówią, że chociaż poganin powinien zostać ochrzczony? . . nieważne, w jaki sposób i od kogo, jeśli dzieje się to w imieniu Jezusa Chrystusa, może nastąpić odpuszczenie grzechów – kiedy sam Chrystus nakazuje narodom przyjąć chrzest w pełnej i zjednoczonej Trójcy?” (Listy 73:18 [253 n.e.]).
.
Etymologia
Nowy Testament
Βαπτίζω baptizō – znaczenie tego słowa najlepiej zdefiniował James Wilkinson Dale (1812-1881), prezbiteriański teolog, autor wielu prac, z których najważniejszą jest 4 tomowe dzieło o chrzcie (Filadelfia 1867-1874, 4 tomy, 8 vo). Podsumowując wszystkie możliwe argumenty językowe i użycia tego słowa baptyzm zdefiniował następująco:
„Wszystko, co jest w stanie gruntownie zmienić charakter, stan lub właściwości jakiegokolwiek przedmiotu, jest w stanie ochrzcić ten przedmiot; a przez taką zmianę charakteru, stanu lub właściwości w rzeczywistości go ochrzci”
Tak więc chrzest (baptizo) oznacza gruntowną zmianę charakteru, stanu lub właściwości osoby czy przedmiotu..
Stary Testament
זָרַק zaraq- pokropić (płynem lub cząstkami ciała stałego) – być tu i tam, rozproszenie, obsypać.
.
Znaczenie
Pokropić osobę lub rzecz czystą wodą, która stała się nieczysta przez dotknięcie martwego ciała było częścią mojżeszowego rytuału oczyszczenia. Przyjęcie niewierzących do społeczności Izraela odbywało się z zastosowaniem powyższych trzech rytuałów.
Zwróćmy uwagę na obietnicę daną przez Boga w księdze Ezechiela:
Ezech. 36:25-27 25 i pokropię (וְזָרַקְתִּ֧י wə•zā•raq•tî – inna forma słowa זָרַק zaraq) was czystą wodą, i będziecie czyści od wszystkich waszych nieczystości i od wszystkich waszych bałwanów oczyszczę was.26 I dam wam serce nowe, i ducha nowego dam do waszego wnętrza, i usunę z waszego ciała serce kamienne, a dam wam serce mięsiste. 27 Mojego Ducha dam do waszego wnętrza i uczynię, że będziecie postępować według moich przykazań, moich praw będziecie przestrzegać i wykonywać je.
I w Nowym Testamencie
1 Piotra 1:2 Wybranych według uprzedniej wiedzy Boga Ojca, przez uświęcenie Ducha dla posłuszeństwa i pokropienia krwią Jezusa Chrystusa. Łaska i pokój niech się wam pomnożą.
Zatem chodzi o Bożą obietnicę oczyszczenia, której zrozumienie należy zawęzić do odpuszczenia grzechów. Chrzest w wodzie jest symbolem tego oczyszczenia i włączenia do społeczności, do Kościoła. Symbolem, lecz nie oczyszczeniem i nie włączeniem, które mają pochodzenie Boskie. Chrzest w wodzie to widoczny, zewnętrzny znak tego, czego Bóg dokonał w nas poprzez „obmycie odrodzenia i odnowienie Ducha Świętego” i „pokropienie krwią Chrystusa.
1 Kor. 6:11 A takimi niektórzy z was byli. Lecz zostaliście obmyci, lecz zostaliście uświęceni, lecz zostaliście usprawiedliwieni w imię Pana Jezusa i przez Ducha naszego Boga.
Chrzest w wodzie jest
- symbolem duchowego oczyszczenia, lecz nie samym oczyszczeniem
- symbolem włączenia do społeczności, do Kościoła, lecz nie samym włączeniem
- jednorazowym wydarzeniem w życiu chrześcijanina odzwierciedlającym chrzest w Duchu, czyli gruntowną duchową zmianę, tj. narodzenie na nowo Jan 3:1-8, Ezech. 36:25-27
.
Ochrzczeni w imię Jezusa
Szereg fragmentów Pisma wskazuje na chrzest w imię Jezusa. Czy to znaczy, że chrzcić w wodzie należy nie w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego, lecz w imię Jezusa? Nic bardziej mylnego.
Chrzest w imię Pana Jezusa oznacza:
Chrzest w Jego śmierci
Każdy zbawiony zostaje ochrzczony w śmierci Chrystusa, aby umrzeć dla Prawa i przekleństwa, jakie z niego wynika
Rzym. 6:3 Czyż nie wiecie, że my wszyscy, którzy zostaliśmy ochrzczeni w Jezusie Chrystusie, w jego śmierci zostaliśmy ochrzczeni?
.
Rzym. 7:6 Lecz teraz zostaliśmy uwolnieni od prawa, gdy umarliśmy dla tego, w czym byliśmy trzymani, abyśmy służyli Bogu w nowości ducha, a nie w starości litery.
.
Włączenie do ciała Chrystusa
Chrzest w Chrystusie skutkuje przyłączeniem do Kościoła, który jest drugim ciałem Chrystusa. Dzięki temu Bóg nie widzi w nas starego człowieka, lecz Chrystusa. To element doktryny podwójnego przypisania (Boża sprawiedliwość przypisana wierzącym)
Gal. 3:27-28 27 Bo wszyscy, którzy zostaliście ochrzczeni w Chrystusie, przyodzialiście się w Chrystusa. 28 Nie ma Żyda ani Greka, nie ma niewolnika ani wolnego, nie ma mężczyzny ani kobiety; wszyscy bowiem jedno jesteście w Chrystusie Jezusie.
.
1 Kor. 12:13 Bo wszyscy przez jednego Ducha zostaliśmy ochrzczeni w jedno ciało, czy to Żydzi, czy Grecy, czy niewolnicy, czy wolni, i wszyscy zostaliśmy napojeni w jednego Ducha.
.
Dzieje 2:38 Wtedy Piotr powiedział do nich: Upamiętajcie się i niech każdy z was ochrzci się w imię Jezusa Chrystusa
.
Dzieje 8:16 Byli tylko ochrzczeni w imię Pana Jezusa.
.
Dzieje 10:48 I nakazał ochrzcić ich w imię Pana.
.
Dzieje 19:5 Gdy to usłyszeli, zostali ochrzczeni w imię Pana Jezusa.
Chrzest w imię Jezusa oznacza także:
- chrzest dla Niego i jego posługi;
- być poświęconym przez publiczne wyznanie Jego imienia jako jedynej nadziei grzeszników, Odkupiciela;
- być ochrzczonym w Niego, który jest fundamentem;
- być mu oddanym.
.
To nie jest zmiana formuły
Stary Testament informuje o chrzcie w Mojżesza. To nie oznacza, że kapłani i lewici chrzcili ludzi w obłoku i morzu wypowiadając formułę „chrzczę cię w imię Mojżesza„. Chodzi raczej o to, co miało wskazywać na ich jedność i solidarność z Mojżeszem jako ich przewodnikiem, co jest dokładnym odwzorowaniem znaczenia chrztu w Jezusa czy też w imię Jezusa.
1 Kor. 10:2I wszyscy w Mojżesza zostali ochrzczeni w obłoku i w morzu;
Apostoł Paweł dowodził, że nie chrzcił w swoje imię, co nie może oznaczać, że Paweł chodził po Koryncie i chrzcił używając formuły „Chrzczę cię w imię Pawła z Tarsu”. Raczej odpiera zarzut judaizantów, twierdzących, że Paweł odbiega doktrynalnie od nauczania apostolskiego i tworzy własną sektę. Stąd „chrzcić w imię” oznacza włączać do Przymierza, czy też oficjalnie włączać do kościoła instytucjonalnego.
1 Kor. 1:14-15 14. Dziękuję Bogu, że oprócz Kryspusa i Gajusa nikogo z was nie ochrzciłem; 15. Aby nikt nie powiedział, że chrzciłem w swoje imię.
Chrzcić w imię Jezusa oznacza zatem włączać do Przymierza jakie jest w Jezusie i włączać do instytucji kościoła Jezusa Chrystusa. Formuła chrztu to w imię Ojca, Syna i Ducha, jak naucza nas Ewangelia Mateusza 28:19
.
Podsumowanie
Jest oczywistym, że wyznawcy różnych judaistycznych odszczepieństw od chrześcijaństwa, tak jak i zielonoświątkowi fanatycy Branhama, wyznawcy Religii bez Jezusa (grupa znana jako Jezus Bez Religii), Kościół Uliczny, czy też czciciele doktryny Jedności Bóstwa, która w rzeczywistości jest starym, dobrze znanym Kościołowi modalizmem, będą argumentować za obowiązkowym chrztem wodą w Imię Jezusa. Jest to niestety fałszywa praktyka, która nie ma ani biblijnego ani eklezjalnego potwierdzenia
| Rękopis · data · miejsce pochodzenia | Tekst grecki (zapis rękopisu) | Transliteracja | Fotokopia |
|---|---|---|---|
| Kodeks Synajski (א 01) ok. 330–360 Egipt lub Cezarea Palestyńska | πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του π̅ρ̅ς̅ και του ϋϊου και του αγιου π̅ν̅ς̅ | poreuthentes mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou p̄r̄s̄ [patros] kai tou yïou kai tou agiou p̄n̄s̄ [pneumatos] | Codex Sinaiticus Project – Mt 28:19→ BL, f. 217 ✓ |
| Kodeks Bezy (D 05) ok. 400 Zachód; sporne (Bejrut, płd. Italia lub Galia) | πορευεσθαι νυν μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτισαντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υϊου και του αγιου π̅ν̅ς̅ | poreuesthai nyn mathēteusate panta ta ethnē baptisantes autous eis to onoma tou patros kai tou yïou kai tou agiou p̄n̄s̄ [pneumatos] | Cambridge Digital Library – MS Nn.2.41→ f. 103v |
| Kodeks Waszyngtoński (W 032)koniec IV / V w.Egipt | Πορευθεντες ουν μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του π̅ρ̅ς̅ και του ὑϊου και του αγιου π̅ν̅ς̅ | Poreuthentes oun mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou p̄r̄s̄ [patros] kai tou hyïou kai tou agiou p̄n̄s̄ [pneumatos] | CSNTM – GA 032Smithsonian F1906.274→ s. 112 |
| Kodeks Aleksandryjski (A 02)V w. Egipt (Aleksandria) lub Konstantynopol | Πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του π̅ρ̅ς̅ και του υ̅υ̅ και του αγιου π̅ν̅ς̅ | Poreuthentes mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou p̄r̄s̄ [patros] kai tou ȳȳ [yiou] kai tou agiou p̄n̄s̄ [pneumatos] | CSNTM – GA 02British Library – Royal MS 1 D VIII→ f. 5r kol. 2 – 5v kol. 1 |
| Kodeks z Sankt Gallen (Δ 037) IX w.Sankt Gallen | Πορευθεντες ουν μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονοματου π̅ρ̅ς̅ και του υ̅υ̅ και του αγιου π̅ν̅ς̅ | Poreuthentes oun mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onomatou [sic] p̄r̄s̄ [patros] kai tou ȳȳ [yiou] kai tou agiou p̄n̄s̄ [pneumatos] | e-codices – Cod. Sang. 48, s. 128→ s. 128–129 |
| Kodeks Watykański (B 03) † ok. 300–350 Egipt lub Cezarea Palestyńska | πορευθεντες ουν μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτισαντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος | poreuthentes oun mathēteusate panta ta ethnē baptisantes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos | DigiVatLib – Vat.gr.1209→ s. 1277 (koniec Mateusza) |
| Kodeks Bazylejski (E 07) † VIII w. Italia (Rawenna?) wg e-codices | πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος | poreuthentes mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos | e-codices – Basel AN III 12CSNTM – GA 07 |
| Kodeks Dionizjański (Ω 045) † VIII–X w. Athos | πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος | poreuthentes mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos | CSNTM – GA 045 |
| Kodeks Cypryjski (K 017) † IX w. Cypr / Bizancjum | πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος | poreuthentes mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos | CSNTM – GA 017 |
| Kodeks Kampiański (M 021) † IX w. Bizancjum | πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος | poreuthentes mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos | INTF/NTVMR – 021 |
| Minuskuła 33 † IX w. Bizancjum | πορευθεντες ουν μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος | poreuthentes oun mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos | INTF/NTVMR – 33 |
| Minuskuła 892 † IX w. nieznane | πορευθεντες ουν μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος | poreuthentes oun mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos | INTF/NTVMR – 892→ f. 111v–112r |
| Minuskuła 1582 (f1) † 948 r. Konstantynopol (kopista Efrem) | πορευθεντες ουν μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος | poreuthentes oun mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos | INTF/NTVMR – 1582 |
| Kodeks Watykański 354 (S 028) † 949 r.Bizancjum | πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος | poreuthentes mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos | DigiVatLib – Vat.gr.354 |
| Minuskuła 1 (f1) † XII w.Bizancjum | πορευθεντες ουν μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος | poreuthentes oun mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos | e-codices – Basel AN IV 2 |
| Minuskuła 157 † XII w. Konstantynopol | πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος | poreuthentes mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos | DigiVatLib – Urb.gr.2 |
| Minuskuła 13 (f13) † XIII w. Kalabria (płd. Italia) | πορευθεντες ουν μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος | poreuthentes oun mathēteusate panta ta ethnē baptizontes autous eis to onoma tou patros kai tou yiou kai tou agiou pneumatos | INTF/NTVMR – 13→ f. 41r kol. 2 |
[1] Pierwsze pięć wierszy to transkrypcje dyplomatyczne (zapis jak w kodeksie: bez akcentów, ze skrótami nomina sacra i pisownią kopisty). Nadkreślenie oznacza skrót imienia świętego: π̅ρ̅ς̅ = πατρός, υ̅υ̅ = υἱοῦ, π̅ν̅ς̅ = πνεύματος; w transliteracji rozwinięcie podano w nawiasie kwadratowym.
[2] Znak † oznacza rękopisy, których lekcję potwierdza aparat krytyczny, ale dla których nie podano transkrypcji dyplomatycznej – tekst podano bez akcentów i z rozwiniętymi skrótami. Spójnik οὖν mają: B, W, Δ, 1, 13, 33, 892, 1582; D ma νῦν; bez οὖν: א, A, E, K, M, S, Ω, 157 i większość rękopisów bizantyńskich. Formę βαπτίσαντες mają tylko B i D.
[3] πορευεσθαι w D to itacyzm zapisu πορεύεσθε („idźcie”); ονοματου w Δ to zlepione przez kopistę ονομα του.
[4] Znak ✓ oznacza link prowadzący bezpośrednio do strony z Mt 28:19. Pozostałe linki otwierają cyfrową kopię całego rękopisu; strzałka wskazuje kartę lub stronę z wersetem.
[5] Mt 28:19 nie zawierają m.in.: Kodeks Efrema (C 04, luka od 28:15), Kodeks Regius (L 019, luka 28:17–20), uncjał 0284 (28:15–18.20) oraz Papirus 105 (28:2–5).
[6] Źródła: greeknewtestament.net/mt28-19 (transkrypcje i aparat); bibliaonline.com.br/f35/mt/28/19,20 (aparat f35); codexsinaiticus.org; Cambridge Digital Library; e-codices; DigiVatLib; CSNTM; INTF/NTVMR.
Zobacz w temacie
- Kto może udzielać chrztu wodą?
- Czy chrzest rzymsko-katolicki jest ważny?
- Kalwin o ważności chrztu katolickiego
. - Jedność Starego i Nowego Przymierza
- Obrzezanie serca
- Żmije w pieluchach
- Wstęp do Belgijskiego Wyznania Wiary
- Chrzest: czy baptizo oznacza zanurzenie?
- Chrzest niemowląt i Suwerenna Łaska – klasyczna pozycja Reformowana
- Sola Scriptura a uniwersalne zbawienie nienarodzonych dzieci
